Stan środowiska w Gorzowie Wlkp. w latach 2000-2001

VIII. GLEBY


fot. Emilia Wójcik
Użytki rolne w Gorzowie zalegają gleby typowe dla obszarów pozamiejskich

 

Gleby obszaru zurbanizowanego Gorzowa Wielkopolskiego

Andrzej Greinert
Barbara Kończak-Konarkowska

We współczesnym gleboznawstwie polskim gleby antropogeniczne (Dział VII wg IV Wydania Klasyfikacji Gleb Polski) zaliczane są do dwóch kategorii systematycznych o randze rzędów: VIIA. Gleb kulturoziemnych i VIIB. Gleb industroziemnych i urbanoziemnych. W pierwszym z rzędów umieszczono gleby wykształcone pod wpływem mechanicznej uprawy i nawozowego wzbogacania gleb rolnych i ogrodniczych. W drugim natomiast - zdegradowane i zdewastowane gleby miejskie i industrialne.
Na podstawie badań właściwości i cech ww. gleb, wyróżniono w każdym z rzędów typy jak niżej:
- VIIA1. Hortisole
- VIIA2. Rigosole
- VIIB1. Gleby antropogeniczne o niewykształconym profilu
- VIIB2. Gleby antropogeniczne próchnicze
- VIIB3. Pararędziny antropogeniczne
- VIIB4. Gleby słone antropogeniczne
Ze spotykanych opracowań i wykonanych analiz wiadomym jest, że daleko nie wyczerpuje to szerokiej gamy gleb spotykanych w obszarach zurbanizowanych. Efektem złożoności przekształceń stwierdzanych na tych terenach jest występowanie gleb o naturalnej litogenezie i pedogenezie, jak również gleb o zmodyfikowanych cechach profilu glebowego, przy zachowaniu głównego rysu genetycznego (o naturalnej litogenezie i antropogenicznej pedogenezie), aż po utwory wykształcone całkowicie na skutek działań człowieka (o antropogenicznej lito- i pedogenezie).
Tak przedstawiony zarys genezy gleb miejskich musi być uzupełniony o charakter i skalę stwierdzanych wobec profilu glebowego zmian, a także charakter i właściwości oraz ilość domieszanych do profilu glebowego materiałów antropogenicznych. Na tej bazie, analizując zachowanie się gleb miejskich w długim okresie czasu, można prześledzić ich ewolucję - nie rzadko w kierunkach nie spotykanych w glebach wykształconych w obszarach pozamiejskich.
Gorzów jest miastem o specyficznej strukturze wewnętrznej, a co za tym idzie skomplikowanym układzie glebowym. Wywołane jest to oddziaływaniem wód rzeki Warty i jej głównego dopływu - Kłodawki, obecnością rozlewisk i terenów podmokłych, a z drugiej strony wyniesieniem części obszaru zajętego przez dzisiejsze miasto na wysokość względną ponad 60 m (terasa zalewowa Warty leży na wysokości 19-23 m n.p.m., obszary wzniesień sięgają 82 m n.p.m.).
Geologia opisywanego obszaru wskazuje na oddziaływanie na podłoże wszystkich trzech zlodowaceń, kształtujących rzeźbę obszaru Polski: południowopolskiego, środkowopolskiego i bałtyckiego. Skutkiem tego była akumulacja materiałów, będących skałami macierzystymi tworzących się gleb: aluwiów, utworów morenowych o różnym składzie granulometrycznym i piasków. W dalszym etapie rozwoju terenu doszły do tego czynniki związane z zachowaniem się rzek (aluwia rzeczne), szaty roślinnej (duże kompleksy lasów), wiatru (utwory eoliczne) i człowieka na tle układu warunków klimatycznych.
Zgodnie z systematyką genetyczną gleb Polski, typowymi glebami naturalnymi dla opisywanych obszarów są gleby bielicoziemne (bielicowe i rdzawe), brunatnoziemne (brunatne właściwe - w większości brunatne wyługowane, brunatne kwaśne i płowe), w dolinach rzecznych: gleby aluwialne (mady rzeczne), gleby bagienne (mułowe, torfowe), w nieckach i terenach podmokłych: gleby zabagniane (opadowo-glejowe, gruntowo-glejowe), gleby bagienne (torfowe - głównie torfowisk niskich i przejściowych), czarne ziemie, gleby pobagienne (murszowate i murszowe).
Z racji dużego zróżnicowania warunków naturalnych w obrębie miasta i co nie jest bez znaczenia - różnych warunków budowlano-inżynieryjnych, stopień antropogenicznego przekształcenia gleb Gorzowa nie jest jednakowy w jego poszczególnych częściach. Mapa wieloczynnikowej degradacji środowiska (Siuta, Kucharska 1996) wskazuje na potencjalną i małą/średnią degradację przemysłową gleb oraz bardzo dużą degradację techniczno-rolniczą struktury ekologicznej, przy małej lesistości (potrzeba dolesień 10-15%), średnich potrzebach wapnowania i średnim natężeniu erozji wodnej.
Ważnym przy tym aspektem jest zróżnicowana odporność gleb wyjściowych - naturalnych na różne przejawy degradacji, obecnych przed wkroczeniem miasta na obszary występowania opisywanych gleb - od bardzo słabo do bardzo silnie odpornych (rysunek VIII.1.1).
Złożony układ właściwości gruntowo-wodnych gleb miejskich Gorzowa Wlkp. predestynuje wiele obszarów do pełnienia funkcji zielonych enklaw śródmiejskich, co w połączeniu z obszarami nadrzecznymi o charakterze łąk daje ciekawy obraz znacznego zazielenienia obszaru miasta (rysunek VIII.1.2). Gleby tworzone w takich warunkach, nawet przy znacznym wpływie człowieka, stosunkowo szybko wracają do cech wykazywanych przez gleby obszarów pozamiejskich. Po kilkudziesięciu latach jedynie obecność domieszek wskazuje na ingerencję człowieka w profil glebowy.
Zmienność antropogeniczna gleb miejskich jest wynikiem szeregu działań człowieka, wpływających na stosunki gruntowo-wodne oraz chemizm gleb, takich jak:
- zabudowa mieszkalna - forma budynków, użyte technologie, materiały, zagęszczenie budynków na jednostce powierzchni,
- zazielenienie miasta - układ terenów zieleni w mieście, prace wykonywane przy zakładaniu i w trakcie pielęgnacji terenów zieleni,
- industrializacja - umiejscowienie, rodzaj i ukształtowanie otoczenia zakładów przemysłowych, technologie oczyszczania odpadów gazowych, płynnych i stałych,
- komunikacja - przebieg przez teren zurbanizowany, technologia budowy i eksploatacji, utrzymanie zimowe, koncepcja ukształtowania terenów przydrożnych,
- regulacja stosunków wodnych w obszarze miasta - kanalizacja burzowa, osuszanie terenów pod zabudowę, pobór wód z ujęć podziemnych,
- rekultywacja gruntów przekształconych.
Prowadzą one z jednej strony do mechanicznego przekształcenia układu gruntowo-wodnego, poprzez:
- całkowite zniszczenie profilu glebowego - fundamentowanie budynków i budowli, głębokie wykopy,
- skrócenie profilu glebowego (pozbawienie gleby warstw próchnicznych) - formowanie placów, dróg jezdnych i pieszych,
- ubicie warstw wierzchnich gleb - większość działań,
- wniesienie materiałów o rozmiarach szkieletu glebowego (f>1 mm) - głównie prace budowlane, z drugiej do dramatycznych niekiedy przekształceń chemicznych:
- wyjałowienie ze składników pokarmowych,
- naruszenie równowagi między składnikami,
- zakwaszenie, - zanieczyszczenie gleby substancjami szkodliwymi dla roślin,
- zanieczyszczenie gleby składnikami szkodliwymi dla wartości pokarmowej roślin (szkodliwymi dla zwierząt i człowieka),
- zasolenie,
- alkalizacja,
- intoksykacja metaboliczna,
- obniżenie zawartości próchnicy (Siuta 1987). Główne przemysłowe źródła chemicznej zmienności gleb miasta umiejscowione są w rejonach: między ulicami Walczaka - Pomorską - Podmiejską, między ulicami Piaskową - Krótką, wzdłuż ulic: Szczecińskiej i Myśliborskiej, Estkowskiego, Sikorskiego, Fabrycznej, Wiśniowej (rysunek VIII.1.4). Widoczne jest, że główne źródła zanieczyszczeń chemicznych wykazują duży rozrzut w obrysie miasta, co wpływa na pokrycie ich wpływem znacznego obszaru, przy różnych kierunkach napływu mas powietrza. Uzupełniając charakterystykę zagrożeń o szlaki komunikacyjne (główne drogi przelotowe przechodzą przez centrum miasta) oraz bogate urzeźbienie terenu, dostrzec można potencjalnie skomplikowaną sytuację w kwestii utrzymania czystości gleb - naturalnego odbiornika zanieczyszczeń atmosferycznych i częściowo wodnych.


Rysunek VIII.1.1.
Odporność gleb okolic Gorzowa na degradację (IKŚ 1974)

Analiza materiału pochodzącego z warstw wierzchnich gleb miejskich Gorzowa wskazuje na duży rozrzut właściwości chemicznych. Jest to uwarunkowane zarówno genezą i rodzajem materiału glebotwórczego, jak rodzajem i skalą antropopresji. Gleby naturalne okolic Gorzowa odznaczają się zróżnicowanymi właściwościami: odczynem od bardzo kwaśnego do obojętnego, zasoleniem od setnych części do 2-3 g/dm3, składem granulometrycznym od piasku luźnego do glin średnich, zawartością węgla organicznego od dziesiątych części do kilkunastu procent. Nie stwierdza się przekroczeń zawartości metali ciężkich ponad poziom "I" wg IUNG (podwyższona zawartość). Gleby miejskie na tym tle wykazują szereg odrębności, wynikających głównie z: wymieszania materiału glebowego z powierzchniowych i głębszych warstw, domieszania gruzu budowlanego, zawierającego szereg związków wapnia (alkalizacja antropogeniczna), wniesienia nawozów i podłoży organicznych przed wykonaniem zasiewów i nasadzeń oraz imisji przemysłowej i komunikacyjnej.


Rysunek VIII.1.2.
Rozmieszczenie wielkoobszarowych terenów zieleni w Gorzowie Wlkp. jako elementu
kształtującego pokrywę glebową miasta

Rozpatrując stan gleb miejskich obszaru Gorzowa stwierdzić należy, że zawartość metali ciężkich w powierzchniowych warstwach jest niska, mieszcząc się w kategoriach czystości: "0" (brak zanieczyszczenia) i "I" (podwyższona zawartość) wg IUNG (Kabata-Pendias 1995). Jedynie grunty skwerów przy ul. Jagiełły i Placu Wolności, należy uznać (wg badań z 1999 r.) za średnio zanieczyszczone ołowiem ("III" kategoria wg IUNG) lub słabo zanieczyszczone ołowiem (skwer przy EMPiK’u - "II" kategoria wg IUNG). W 2000 r. stwierdzono słabe zanieczyszczenie ołowiem ("II" kategoria wg IUNG) gruntów przydrożnych przy ulicy Żwirowej na wysokości ogrodów działkowych "Budowlani". Przyczyn takiego stanu rzeczy należy szukać głównie w wadliwym systemie komunikacyjnym miasta, co przy ciągle rosnącej ilości pojazdów samochodowych jest poważnym problemem.
Niewątpliwie należy dążyć do szczegółowego opracowania mapy gleb miejskich dla Gorzowa Wielkopolskiego (której to posiadanie jest konieczne w miastach "unijnych") oraz włączenia stałego nadzoru stanu gleb miejskich do ogólnych systemów monitoringu środowiska. Miasto jest bowiem strukturą przyszłości - terenem życia coraz większej części ludności, do tego ludności coraz bardziej świadomej zagrożeń środowiskowych i pragnącej obcować z czystym, estetycznym i funkcjonalnym otoczeniem.


Rysunek VIII.1.3.
Przykłady przekształcenia mechanicznego gleb miejskich w rezultacie różnych działań budowlanych 1 -pokrycie litą warstwą asfaltową,
2 -przewarstwienia żużlowe w poziomie wierzchnim, 3 -wymieszanie poziomów wierzchnich i wycieki z instalacji,
4 -pokrycie płytami betonowymi, 5 -domieszanie gruzu, 6 -skrajny przykład zagruzowanej gleby,
7 - w terenach niezabudowanych obraz przekształceń po dziesiątkach lat zaciera się


Rysunek VIII.1.4.
Główne obiekty przemysłowe na terenie Gorzowa modyfikujące chemizm gleb i gruntów miejskich


Tabela VIII.1.1.
Odczyn i zasolenie powierzchniowych warstw gleb wybranych punktów miasta Gorzowa Wlkp.
w latach 1999-2000 jako odzwierciedlenie antropopresji (dane SChR w Gorzowie)


Tabela VIII.1.2.
Zawartość metali ciężkich w powierzchniowych warstwach gleb wybranych punktów miasta Gorzowa w latach 1999-2000
jako odzwierciedlenie antropopresji (dane SChR w Gorzowie)

Literatura

1. Czarnowska K., Gleby i rośliny w środowisku miejskim, Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. PAN; t. 418; z.1, s. 111-116, Warszawa 1995
2. Greinert A., Ökologie und Urbanistik. I. Umgestaltung der Böden der Stadt Zielona Góra, 3. Polnisch-Deutsche Wissenschaftskonferenz “Ökologie der Grenzregionen", s.76-81, Gorzów Wlkp., Łagów 1998 3. Greinert A., Ochrona i rekultywacja terenów zurbanizowanych, Wydawnictwo Politechniki Zielonogórskiej, Monografia 97, Zielona Góra 2000
4. Greinert A., Gleby i grunty miejskie, w: Stan środowiska w Zielonej Górze w 1999 roku, s. 107-117, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska, Zielona Góra 2000
5. Greinert A., Gleby leśne zielonogórskich lasów komunalnych jako przykład antropogenizacji środowisk wokół-miejskich, Zeszyty Naukowe PZ, Inżynieria środowiska 10, nr 124, s. 115-124, Zielona Góra 2000
6. Greinert A., Zawartość części szkieletowych w powierzchniowych warstwach gleb miejskich jako wskaźnik ich stopnia antropogenicznego przekształcenia na przykładzie miasta Zielona Góra, Zeszyty Naukowe PZ, Inżynieria środowiska 10, nr 124, s. 107-114, Zielona Góra 2000
7. Greinert A., Greinert H., Ochrona i rekultywacja środowiska glebowego, Wydawnictwo Politechniki Zielonogórskiej, Monografia 92, Zielona Góra 1999
8. Kabata-Pendias A. (red.), Podstawy oceny chemicznego zanieczyszczenia gleb. Metale ciężkie, siarka i WWA, Biblioteka Monitoringu Środowiska, PIOŚ, IUNG, Warszawa 1995
9. Konecka-Betley K., Janowska E., Łuniewska-Broda J., Szpotański M., Wstępna klasyfikacja gleb aglomeracji warszawskiej, Roczn. Gleb. t. XXXV, nr 2, s. 151-163, PTG, Warszawa 1984
10. Mapa Odporność gleb na degradację, Zakład Ekologicznych Podstaw Kształtowania Środowiska, IKŚ 1974
11. Siuta J., Gleba diagnozowanie stanu i zagrożenia, IOŚ, Warszawa 1995
12. Siuta J., Kucharska A., Wieloczynnikowa degradacja środowiska, Biblioteka Monitoringu Środowiska, PIOŚ, IOŚ, Warszawa 1996
13. Trzciński Wł. (red.), Systematyka Gleb Polski - wyd. IV, Roczniki Gleboznawcze. tom XL, nr 3/4, PTG, Warszawa 1989