Stan środowiska w Gorzowie Wlkp. w latach 2000-2001

V. WODY POWIERZCHNIOWE


fot. Marek Demidowicz
Warta w Gorzowie

 

1. Hydrologia

Jan Kleinhardt
Jan Sobczyński

1.1. Rzeka Warta

Rzeka Warta jest trzecią pod względem wielkości rzeką w Polsce. Jej dorzecze w całości położone jest w kraju. Jest rzeką II rzędu. Wypływa ze źródeł w Kromołowie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej na wysokości 380 m n.p.m.
Warta jest prawym dopływem Odry, do której uchodzi w jej 617,6 km. Wg "Podziału hydrograficznego Polski" (IMGW, Warszawa 1983) długość Warty wynosi 808,2 km, a powierzchnia zlewni całkowitej 54 528,7 km2. Uwzględniając wielkość powierzchni dorzecza, jak również wielkość przepływu, Warta jest największym prawobrzeżnym dopływem Odry. W układzie hydrograficznym rzeka płynie początkowo w rejonie Częstochowy w kierunku północno-wschodnim, a następnie na wysokości 51 równoleżnika skręca na zachód, aby w okolicach Wielunia zmienić kierunek na północny. Po przejęciu wód Neru i Prosny meandruje na przemian na zachód i północ. Płynąc w znacznej części swego biegu Pradoliną Warszawsko-Berlińską tworzy liczne odnogi - starorzecza. Przybory wody w rzece przebiegają znacznie łagodniej niż w Wiśle i Odrze. Przebieg fali powodziowej charakteryzuje się równomiernym rozkładem i dość długim okresem trwania. W okresie zimowym Warta ulega zwolnieniu na całej swej długości, szczególnie jest to widoczne przy temperaturze poniżej -10oC.
Poniżej Poznania do ujścia do Odry, Wartę należy zaliczyć do rzek typowo nizinnych, w związku z czym spadki zwierciadła wody nie wykazują gwałtownych załamań i są niewielkie. W obrębie Gorzowa spadek rzeki kształtuje się następująco:
- powyżej Gorzowa J=0,000154,
- poniżej Gorzowa J=0,000142.
Ze względu na fakt, że przedmiotem analizy jest odcinek rzeki w granicach miasta Gorzowa charakterystykę Warty przedstawiono wyłącznie dla tego odcinka.
Warta przepływająca przez Gorzów ma charakter typowo nizinny o brzegach ustabilizowanych na skutek przeprowadzonych wcześniej prac regulacyjnych. W wyniku regulacji rzeki w obrębie Gorzowa powstały 2 koryta niezbędne dla przeprowadzenia wielkiej wody. Jest to zasadnicze koryto rzeki oraz kanał Ulgi, który zaczyna pracować powyżej stanów alarmowych.


fot. Emilia Wójcik
Warta w Gorzowie

Lewobrzeżna część miasta posiada wzdłuż rzeki obwałowania przeciwpowodziowe i przy wysokich stanach wody w Warcie tereny te znajdują się w depresji w stosunku do lustra wody w rzece. Konsekwencją tego stanu jest okresowe, nadmierne uwilgotnienie, a nawet podtopienie tych rejonów miasta. Zawarcie i Zakanale wymagają jeszcze regulacji stosunków wodnych przez stworzenie właściwego systemu melioracyjnego.
Podstawą wszelkich analiz hydrologicznych niezbędnych dla potrzeb projektowania obiektów gospodarki wodnej są obserwacje hydrologiczne prowadzone na posterunkach wodowskazowych. Jednym z głównych posterunków jest wodowskaz w Gorzowie. Profil wodowskazowy znajduje się w km 56,4 rzeki. Powierzchnia dorzecza, w tym profilu wynosi 52 404 km2. Rzędna zera wodowskazu wynosi 15,334 m n.p.m. Obserwacje wodowskazowe w tym punkcie prowadzone są od 1809 r.


Tabela V.1.1.
Charakterystyczne stany wody dla profilu wodowskazowego Gorzów

*stany specjalne dla celów przeciwpowodziowych


Tabela V.1.2.
Przepływy charakterystyczne Warty w przekroju wodowskazowym w Gorzowie

1.1.1. Zjawiska lodowe

Zjawiska lodowe występują w całej amplitudzie stanów wód. Największa częstotliwość występowania śryżu przypada w przedziale stanów średnich, w przedziale stanów wód niskich i wysokich zjawiska występowania śryżu zdarzają się bardzo rzadko. Niezmienność lub mała zmienność stanów wód jest niezbędnym warunkiem powstawania i tworzenia się pokrywy lodowej. Niekiedy pokrywa lodowa występuje przy stanach niskich, ale nie tworzy się w przedziale wód wysokich. Tworzenie się pokrywy lodowej następuje po kilku lub kilkunastu dniach od wystąpienia śryżu w zależności od temperatury zewnętrznej. Spływ kry stanowi ostatnią fazę zlodowacenia rzeki. Następuje ona na skutek ocieplenia atmosferycznego oraz zasilania rzeki w wody roztopowe. W wyniku mechanicznej działalności wody oraz zmienności jej stanów następuje niszczenie pokrywy lodowej.

1.1.2. Powodzie

Oprócz wielu zalet wynikających z sąsiedztwa z rzeką występuje także jedno poważne zagrożenie, które stwarza Warta, a mianowicie zagrożenie powodziowe. Wśród wielu rodzajów powodzi ze strony rzeki w obrębie Gorzowa można się spodziewać następujących rodzajów powodzi:
- powódź rozlewna - w wyniku frontalnych deszczy na wielkim obszarze dorzecza rzeki (tzw. "świętojanka");
- powódź roztopowa - w wyniku gwałtownego topnienia śniegu, zasilana silnymi deszczami przy zamarzniętej powierzchni ziemi o szerokim zasięgu terytorialnym;
- powódź zimowa - śryżowa w wyniku zablokowania koryta rzeki śryżem (lokalna) lub zatorowa w wyniku zatorów w czasie spływu lodów, bardzo groźne, lokalne.
Powodzie zimowe są najgroźniejsze ze względu na nieprzewidywalne miejsce powstania oraz szybki czas rozwoju zjawiska.


Tabela V.1.3.
Charakterystyczne miesięczne stany wód Warty w latach 1946-1997 r.[cm]

1.2. Rzeka Kłodawka

Rzeka Kłodawka jest rzeką III rzędu i stanowi prawobrzeżny dopływ Warty, do której uchodzi w Gorzowie, na rzędnej 18,0 m n.p.m., w km 55,9 jej biegu. Kłodawka bierze swój początek z jeziora Karskie Wielkie położonego na pojezierzu Myśliborskim, na wysokości 69,2 m n.p.m. Całkowita długość rzeki wynosi 27,3 km, a spadek podłużny ok. 1,91o/oo.
Kłodawka posiada kilka dopływów z lewej i prawej strony zlewni. Dopływy lewobrzeżne stanowią: Kanał Kłodawski, Grabinka i Srebrna, a dopływ prawobrzeżny stanowi rzeka Marwica. Zlewnia rzeki Kłodawki znajduje się w granicach województw lubuskiego i zachodniopomorskiego, i obejmuje tereny gmin: Kłodawa, Lubiszyn, Nowogródek Pomorski, Santok oraz miasto Gorzów. Zachodnia granica zlewni biegnie przez Baczynę, Marwice, dalej na wschód od jez. Marwicko, aż do miejscowości Trzcinna. Stąd kieruje się ku północnemu wschodowi, przechodząc przez Nowogródek Pomorski, Kinice, Rychnów, a następnie na południe od jez. Barlineckiego przechodzi przez okolice Łubianki i Łośna do Różanek. Tu zmienia kierunek na południowo-zachodni i przez okolice Wojcieszyc dochodzi do Gorzowa. Obszar dorzecza rzeki Kłodawki leży w obrębie jednostki geologicznej zwanej synoklinorium szczecińskim. Zajmuje jego centralną część. Utwory starszego podłoża przykryte są osadami czwartorzędowymi głównie plejstocenu. Tworzą je przede wszystkim osady powstałe podczas ostatniego zlodowacenia zwanego Bałtyckim. Ok. 80% dorzecza Kłodawki pokrywają piaski i żwiry akumulacji lodowcowej. Dolną część zlewni od Gorzowa do Wojcieszyc i Różanek pokrywają piaski akumulacji lodowcowej z głazami na glinach zwałowych. Kształtem zlewnia przypomina prostokąt, jej powierzchnia całkowita wg "Projektu technicznego odbudowy rzeki Kłodawki w Gorzowie Wlkp." (DROP, Poznań 1995) wynosi 342,5 km2, a podział na zlewnie cząstkowe przedstawia się następująco:
- Kłodawka od Marwicy, bez kanału Kłodawskiego - 53,4 km2,
- Kanał Kłodawski - 92,9 km2,
- Marwica - 85,3 km2,
- Kłodawka od Marwicy do ujścia Srebrnej - 24,4 km2,
- Srebrna - 86,5 km2.
Sieć rzeczna jest dobrze rozwinięta. Zlewnia odznacza się wielością wód powierzchniowych. Na terenie zlewni znajduje się 18 jezior o powierzchni większej od 1 ha, o łącznej powierzchni 205,6 ha. Występowanie wód podziemnych na terenie zlewni jest związane z zaleganiem utworów czwartorzędowych. Są to przeważnie wody pierwszego poziomu występujące w piaskach i żwirach akumulacji rzecznej. Głębokość zwierciadła wód podziemnych waha się w granicach od 0,0 do 5,0 m p.p.t. Północną część zlewni pokrywają lasy, które stanowią ok. 67% jej powierzchni. Duża retencja obszarów leśnych, położonych na gruntach przepuszczalnych powoduje wyrównanie przepływów w okresie roku hydrologicznego. Wodowskaz roboczy usytuowany jest w km 0,33 rzeki.
Wodowskaz założono 23 sierpnia 1995 r. Rzędna zera wodowskazu wynosi 22,20 m n.p.m.
Kłodawka stanowi na terenie miasta odbiornik wód opadowych z terenu Śródmieścia, osiedla Piaski, Staszica i Górczyn. W okresie opadów nawalnych można się spodziewać krótkotrwałego dopływu tych wód do Kłodawki w ilości nawet do 10,9 m3/s, co może spowodować lokalne wystąpienie rzeki z brzegów.


Tabela V.1.4.
Przepływy charakterystyczne Kłodawki w przekroju wodowskazowym w Gorzowie [m 3 /s]

1.3. Kanał Siedlicki i system melioracyjny dzielnicy Zakanale

Dzielnica Zakanale odwadniania jest w sposób zorganizowany poprzez system melioracji podstawowych i szczegółowych. System melioracyjny dzielnicy Zakanale tworzą:
- kanał Siedlicki - rów podstawowy,
- rów Opaskowy - rów podstawowy,
- kanał Karniński - rów szczegółowy,
- rów A - rów szczegółowy,
- pozostałe rowy szczegółowe ciążące do ww. rowów.

1.3.1. Kanał Siedlicki

Kanał Siedlicki jest najważniejszym elementem systemu melioracyjnego dzielnicy Zakanale regulującego stosunki wodne w tej części miasta. Bierze swój początek na terenie gminy Deszczno w okolicy m. Ciecierzyce i uchodzi do kanału Rożnowieckiego na granicy miasta Gorzowa i gminy Deszczno. Całkowita długość kanału wynosi ok. 15,3 km, a powierzchnia zlewni całkowitej ok. 30,8 km2, w tym w granicach Gorzowa ok.18,4 km2. Spadek podłużny zlewni biegnie w linii Ciecierzyce - Kołczyn (19,5 km) i wynosi 0,31o/oo. Najważniejszym, lewym dopływem kanału jest rów "A". Stan wód w kanale powiązany jest ściśle ze stanem wód rzeki Warty. W 2000 r. ze środków Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska odbudowano cały rów S-4 wraz z odnogami ciążący do kanału Siedlickiego.


Tabela V.1.5.
Przepływy charakterystyczne kanału Siedlickiego w przekroju przyujściowym

Rów A stanowi lewobrzeżny dopływ kanału Siedlickiego, jest rowem szczegółowym. Bierze swój początek na terenie gminy Deszczno, na północ od Deszczna i uchodzi do kanału Siedlickiego w km 6,0. Długość rowu wynosi ok. 3,15 km, a powierzchnia zlewni całkowitej ok. 4,5 km2, w tym w granicach Gorzowa ok. 4,0 km2. Kanał na całym odcinku płynie w kierunku północno-zachodnim. Spadek podłużny zlewni wynosi średnio 0,3o/oo. W 2001 r. rów A na całej długości w granicach miasta został odbudowany ze środków Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska.


Tabela V.1.6.
Przepływy charakterystyczne rowu A w przekroju przyujściowym

1.3.3. Kanał Karniński

Kanał Karniński jest rowem szczegółowym, niemniej stanowi podstawowy element systemu melioracyjnego południowej części dzielnicy Zakanale. Bierze swój początek na terenie gminy Deszczno, pomiędzy Karninem a Deszcznem, i uchodzi do kanału Rożnowieckiego na granicy miasta Gorzowa i gminy Deszczno, w odległości ok. 230 m od ujścia kanału Siedlickiego. Całkowita długość kanału wynosi ok. 8,35 km, a powierzchnia zlewni całkowitej ok. 5,6 km2, w tym w granicach miasta Gorzowa ok. 4,9 km2. Kanał płynie na odcinku do Zieleńca w kierunku północno-zachodnim, a dalej zmienia kierunek na południowo-zachodni, który utrzymuje do ujścia. Spadek podłużny zlewni wynosi średnio 0,3o/oo.


Tabela V.1.7.
Przepływy charakterystyczne kanału Karnińskiego w przekroju przyujściowym

1.3.4. Kanał Opaskowy

Kanał Opaskowy jest rowem podstawowym, przebiegającym wzdłuż lewobrzeżnego wału przeciwpowodziowego Kanału Ulgi. Jego podstawową funkcją jest odbiór wód przesiąkowych z wału przeciwpowodziowego oraz wód z rowów szczegółowych ciążących do niego w zlewni położonej pomiędzy ulicą Kasprzaka i wałem. Powierzchnia tej zlewni wynosi ok. 11,55 km2 i położona jest w obrębie miasta Gorzowa i gminy Deszczno. Rów prowadzi wody do przepompowni melioracyjnej Niwica, która przerzuca je do kanału Ulgi na odcinku przyujściowym do rzeki Warty.
W 2000 r. dokonano odbudowy rowów szczegółowych stanowiących dopływy kanału Opaskowego na terenie miasta ze środków Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska.
W 1999 r. na terenie dzielnicy Zawarcie wykonana została na końcowym odcinku kanału Mazowieckiego nowa przepompownia melioracyjna wraz ze zbiornikiem retencyjnym. Zastąpiła ona wysłużoną, starą przepompownię. Przepompownia przerzuca do Kanału Ulgi wody prowadzone kanałem Mazowieckim przy wysokich stanach wody w rzece Warcie. Kanał Mazowiecki odwadnia wschodnią i południową część dzielnicy Zawarcie.


fot. Ryszard Siedlecki
Nowa przepompownia melioracyjna na kanale Mazowieckim

 

2. Monitoring wód powierzchniowych

Marek Demidowicz
Marzena Szenfeld

Wody powierzchniowe położone na terenie miasta są objęte monitoringiem podstawowym i lokalnym. Zakres i częstotliwość badań stanu czystości jest proporcjonalny do zasobów wodnych konkretnych cieków czy zbiorników. Badania monitoringowe Warty i Kłodawki prowadzone są systematycznie, z dużą częstotliwością i w szerokim zakresie oznaczeń, pozostałe cieki i zbiorniki badane są rzadziej i w znacznie mniejszym zakresie parametrów.
Gorzów jest miastem dość bogatym w wody powierzchniowe zarówno, jeśli chodzi o ich ilość, jak też różnorodność geomorfologiczną zbiorników wodnych i ich pochodzenie. Największe zasoby wodne posiada oczywiście Warta, jedna z największych polskich rzek, której koryto przecina miasto na część prawo- i lewobrzeżną. Pozostałe cieki i zbiorniki wodne są powiązane hydrologicznie z Wartą - stanowią jej dopływy lub leżą w jej zlewni. Rzeka Kłodawka jest prawobrzeżnym dopływem Warty. Kanał Ulgi prowadził niegdyś nadmiar warcianych wód, a obecnie ma charakter starorzecza. Większość pozostałych drobniejszych cieków na terenie miasta stanowi część skomplikowanego systemu melioracyjnego doliny Warty, ciągnącego się od Gorzowa aż do ujścia do Odry w Kostrzynie. Miejskie jeziora: Błotne i tzw. Ruski Staw (staw przy ulicy Emilii Plater) są zbiornikami naturalnymi, pochodzenia polodowcowego, a staw w Parku Wiosny Ludów jest zbiornikiem sztucznym.
W niniejszym rozdziale omówiono stan czystości rzek Warty i Kłodawki, Kanału Ulgi, stawu przy ulicy Emilii Plater i jeziora Błotnego. Badania zostały wykonane przez gorzowską Delegaturę Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Zielonej Górze ze środków Państwowego Monitoringu Środowiska przy wsparciu Zarządu Miasta Gorzowa. Miasto, oprócz partycypacji w kosztach monitoringu Kłodawki, finansuje coroczne badania stanu czystości Kanału Ulgi, jeziora Błotnego i stawu przy ulicy Emilii Plater.
Podstawą klasyfikacji badanych wód, a zatem zaliczenia ich do odpowiedniej klasy czystości jest Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 5 listopada 1991 r. w sprawie klasyfikacji wód oraz warunków, jakim powinny odpowiadać ścieki wprowadzane do wód i do ziemi. W rozporządzeniu tym ustalono trzystopniową klasyfikację czystości śródlądowych wód powierzchniowych:
- I klasa to wody nadające się do zaopatrzenia ludności w wodę do picia i zakładów wymagających wody o jakości wody do picia oraz do bytowania w warunkach naturalnych ryb łososiowatych,
- II klasa to wody nadające się do bytowania w naturalnych warunkach innych ryb niż łososiowate, chowu i hodowli zwierząt gospodarskich, celów rekreacyjnych, uprawiania sportów wodnych oraz do urządzania zorganizowanych kąpielisk,
- III klasa to wody nadające się do zaopatrzenia zakładów, innych niż zakłady wymagające wody do picia i nawadniania terenów rolniczych.


Tabela V.2.1.
Klasyfikacja śródlądowych wód powierzchniowych wg Rozporządzenia MOŚZNiL

2.1. Warta

Na jakość wód Warty wpływa stan gospodarki ściekowej w dużej części zachodniej Polski, jej zlewnia stanowi bowiem około jednej szóstej powierzchni kraju. Trafiają tu ścieki przemysłowe i komunalne m.in. z: Zawiercia, Częstochowy, Sieradza, Łodzi, Koła, Konina, Poznania, Międzychodu, Skwierzyny, Gorzowa i Kostrzyna. Z terenu Gorzowa do Warty odprowadzane są ścieki przemysłowe i sanitarne płynące kolektorem należącym do Zakładów Przemysłu Jedwabniczego "Silwana", ścieki technologiczne, w tym wody pochłodnicze z terenu Zakładów Włókien Chemicznych "Stilon" i Elektrociepłowni "Gorzów", wody pochłodnicze z Fabryki Makaronów "Lubella", wody opadowe i ścieki z myjni pojazdów z Miejskiego Zakładu Komunikacji oraz ścieki komunalne z miejskiej oczyszczalni ścieków. Szczegółowo problem ten ujęto w rozdziale o źródłach zanieczyszczenia wód powierzchniowych na terenie miasta.
Badania stanu czystości wód Warty prowadzone są przez gorzowską Delegaturę Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Zielonej Górze w programie monitoringu podstawowego. Jakość wód rzeki powyżej Gorzowa monitoruje punkt kontrolno-pomiarowy usytuowany na moście Lubuskim w Gorzowie (km 57,2), wprowadzony do sieci Państwowego Monitoringu Środowiska w 2000 r. Na jakość wód Warty na tym odcinku wpływają nie tylko źródła zanieczyszczeń, ale również wpadająca w Santoku rzeka Noteć, wprowadzająca wody o nieco innym chemizmie. Poniżej Gorzowa Warta badana jest w punkcie kontrolno-pomiarowym zlokalizowanym na moście drogowym w Świerkocinie (km 28,5).
Zakres badań jakości wód rzeki obejmował trzy grupy parametrów o różnej częstotliwości wykonywania oznaczeń. Wskaźniki pierwszej grupy obejmowały większość badanych parametrów i oznaczane były w każdej próbce, tj. raz w miesiącu. Druga grupa parametrów obejmowała metale. Wskaźniki z tej grupy oznaczano raz w kwartale (4-5 pomiarów w roku). Trzecią grupę analiz obejmującą pestycydy chloroorganiczne i polichlorowane bifenyle wykonywano raz w roku. Ocenę jakości wód opracowano na podstawie cech fizyczno-chemicznych, wskaźników biologicznych i stanu sanitarnego.
Wskaźniki fizyczno-chemiczne obejmują: zawartość substancji organicznych (tlen rozpuszczony, BZT5, ChZT-Mn i ChZT-Cr), zasolenie (chlorki, siarczany i substancje rozpuszczone), zawartość zawiesin, obciążenie związkami biogenicznymi (związkami fosforu i azotu) oraz zanieczyszczenia specyficzne (fenole, detergenty, metale ciężkie, pestycydy i PCB?s).
Najdogodniejszą oceną stopnia zanieczyszczeń wody od strony hydrobiologicznej jest analiza saprobiologiczna, określana jako saprobowość. Jest to określenie zdolności do rozwoju i bytowania organizmów w wodach zanieczyszczonych substancjami organicznymi oraz intensywności rozkładu materii organicznej. Strefom saprobowości odpowiadają określone wartości liczbowe indeksu saprobowości, odzwierciedlającego stosunek częstotliwości występowania jednego gatunku do liczebności gatunku w próbce. Wskaźnikiem zaliczanym do biologicznych jest też chlorofil "a". Zawartość chlorofilu "a" jest wskaźnikiem biomasy fitoplanktonu.
Wskaźniki bakteriologiczne stanowią charakterystykę zawartości organizmów bakteryjnych w wodzie. Określane są wielkością miana Coli, czyli najmniejszą objętością wody, w której stwierdza się jeszcze obecność bakterii tej grupy.


Rysunek V.2.1.
Zawartość fosforu ogólnego i fosforanów w wodach Warty w Gorzowie w latach 2000-2001 [mg/dm 3]
Rysunek V.2.2.
Zawartość fosforu ogólnego i fosforanów w wodach Warty w Świerkocinie w latach 2000-2001 [mg/dm 3]


Do oceny stanu zanieczyszczenia wód zastosowano interpretację statystyczną (90% prawdopodobieństwo nieprzekraczalności pomierzonych wyników) dla wskaźników z pierwszej grupy (n>10), metodę CUGW dla parametrów z drugiej grupy (1<10>) i ocenę bezpośrednią dla trzeciej grupy (n=1), stosując program obliczeniowy JAWO opracowany w Zakładzie Monitoringu Powierzchniowych Wód Płynących IMGW we Wrocławiu, włączony do obligatoryjnych metod Inspekcji Ochrony Środowiska. Wyniki obliczonych stężeń przedstawiono w tabelach V.2.2.-V.2.5.
W latach 2000-2001 wody Warty w Gorzowie nie odpowiadały normom czystości. O tak złej klasyfikacji zadecydowały wysokie stężenia fosforu ogólnego, fosforanów i chlorofilu "a" oraz niskie miano Coli typu fekalnego. Zwiększona do wartości III klasy czystości wód była również zawartość azotu azotynowego. Pozostałe 26 poddanych ocenie wskaźników odpowiadało I i II klasie, przy czym w I klasie w 2000 r. mieściło się 20 wskaźników, a w 2001 r. 22 oceniane parametry czystości wód.
Poniżej Gorzowa, w Świerkocinie, w badanym okresie wody Warty również nie odpowiadały normom. W 2000 r. zadecydowały o tym wysokie stężenia fosforu ogólnego, chlorofilu "a" i niskie miano coli, natomiast w 2001 r. jedynym wskaźnikiem deklasyfikującym był chlorofil "a". Podwyższona do wartości III klasy była zawartość fosforanów (2000 r.) oraz fosforu ogólnego i miana Coli (2001 r.). Pozostałych 27 poddanych ocenie wskaźników odpowiadało I i II klasie, przy czym w I klasie w 2000 r. mieściło się 21 wskaźników, a w 2001 r. 23 oceniane parametry czystości wód.
Poprawę stanu czystości Warty daje się zauważyć dopiero w ostatnich dwóch latach. Zmalała ilość wskaźników nie odpowiadających normom czystości, a przybyło tych, które klasyfikują się w I klasie. Rzeka była dobrze natleniona, stężenia fenoli i detergentów anionowych nie przekraczały wartości dopuszczalnych dla I klasy. Warto podkreślić dobre wyniki badań zawartości metali ciężkich i zasolenia - 100% wyników uzyskanych w tych grupach odpowiadało I klasie czystości. Są to niewątpliwie korzystne efekty zmian technologii stosowanych w przemyśle, ale przede wszystkim skutki znaczących inwestycji w oczyszczanie ścieków komunalnych i przemysłowych. Dobry wpływ na jakość wód powierzchniowych daje też z pewnością racjonalizacja zużycia nawozów sztucznych i pestycydów w rolnictwie. Pomimo spadku stężeń fosforu ogólnego i fosforanów (patrz powyższe wykresy), pozostająca w wodzie ilość biogenów powoduje nadal efekt eutrofizacji, a więc wysokie koncentracje chlorofilu "a". Najbardziej niepokojący jest, stwierdzany od wielu lat, zły stan sanitarny rzeki, za który odpowiedzialne są patogeny zawarte w ściekach komunalnych. Do poprawy jakości wód Warty niezbędne są dalsze nakłady na budowę i modernizację oczyszczalni ścieków, szczególnie wyposażenie wszystkich dużych oczyszczalni w tzw. trzeci stopień oczyszczania tj. redukcję zawartości azotu i fosforu w ściekach oczyszczonych, zrzucanych do odbiornika, a także ograniczenie presji wywieranej przez rolnictwo.


Tabela V.2.2.
Jakość wód Warty w Gorzowie w 2000 r.
NON - nie odpowiada normom


Tabela V.2.3.
Jakość wód Warty w Gorzowie w 2001 r.
NON - nie odpowiada normom


Tabela V.2.4.
Jakość wód Warty w Świerkocinie w 2000 r.
NON - nie odpowiada normom


Tabela V.2.5.
Jakość wód Warty w Świerkocinie w 2001 r.
NON - nie odpowiada normom

2.2. Kłodawka

Kłodawka przepływa przez miasto korytem o długości ok. 6 km. Koryto rzeki na terenie miasta jest uregulowane, w dolnym odcinku brzegi rzeki są utwardzone, a w rejonie ulicy Sikorskiego rzeka płynie podziemnym kanałem. W obrębie miasta istnieją liczne budowle hydrotechniczne, takie jak mosty drogowe i kładki dla pieszych, spiętrzenia i progi wodne pozostałe po dawnych młynach oraz wyloty kanalizacji burzowej. Te ostatnie są głównym źródłem zanieczyszczenia rzeki w Gorzowie. Do Kłodawki skierowana jest kanalizacja burzowa z centrum miasta, a także z dzielnic położonych na wzgórzach okalających śródmieście. Powyżej Gorzowa negatywny wpływ na czystość rzeki wywierają głównie dość liczne w tym rejonie stawy rybne.
Badania stanu czystości wód Kłodawki prowadzone są w programie monitoringu lokalnego przez gorzowską Delegaturę WIOŚ przy współfinansowaniu przez Zarząd Miasta. W latach 2000-2001 (podobnie jak w latach poprzednich) badania jakości wód rzeki prowadzono w 2 punktach pomiarowo-kontrolnych: powyżej Gorzowa w Kłodawie w 6,9 km biegu rzeki oraz przy ujściu do Warty na moście przy wiadukcie kolejowym - 0,1 km powyżej ujścia. Zakres prowadzonych badań obejmował dwie grupy parametrów o różnej częstotliwości wykonywania oznaczeń. Wskaźniki pierwszej grupy obejmowały większość badanych parametrów i oznaczane były w każdej próbce, tj. raz w miesiącu. Druga grupa parametrów obejmowała metale, detergenty, fenole i wskaźniki biologiczne. Wskaźniki z tej grupy oznaczano raz w kwartale (4 pomiary w roku). Ocenę jakości wód Kłodawki przeprowadzono według tych samych zasad i przy użyciu identycznych narzędzi jakie zastosowano do oceny wód Warty. Wyniki obliczonych stężeń przedstawiono w tabelach V.2.6.-V.2.9.


Tabela V.2.6.
Jakość wód Kłodawki w Kłodawie w 2000 r.
NON - nie odpowiada normom


Tabela V.2.7.
Jakość wód Kłodawki w Kłodawie w 2001 r.
NON - nie odpowiada normom


Tabela V.2.8.
Jakość wód Kłodawki w Gorzowie w 2000 r.
NON - nie odpowiada normom


Tabela V.2.9.
Jakość wód Kłodawki w Gorzowie w 2001 r.
NON - nie odpowiada normom

W 2000 r. wody Kłodawki powyżej Gorzowa nie odpowiadały normom ze względu na zbyt dużą ilość zawiesin niesionych przez rzekę, wysoką wartość utlenialności i fosforu ogólnego. Ponadto wysokie, odpowiadające III klasie wartości przyjmowały wskaźniki: ChZT, azot azotynowy, chlorofil "a" i miano Coli typu kałowego. Podwyższone do II klasy było biologiczne zapotrzebowanie tlenu (BZT5), zawartość fosforanów, manganu, a także saprobowość. Na 31 ocenianych parametrów 20 mieściło się w wymaganej I klasie czystości, w tym wszystkie metale ciężkie i wskaźniki zasolenia. W punkcie przy ujściu do Warty wody Kłodawki nadal nie odpowiadały normom ze względu zbyt dużą ilość zawiesin, wysoką wartość utlenialności i fosforu ogólnego oraz zły stan sanitarny. W III klasie znalazły się tylko 2 wskaźniki: ChZT i chlorofil "a". Z 31 normowanych parametrów 20 spełniało wymagania I klasy.
W 2001 r. stan czystości wód Kłodawki w jej górnym biegu nadal nie odpowiadał normom, choć o dyskwalifikacji zadecydował tym razem jedynie zbyt wysoki wskaźnik biomasy fitoplanktonu, czyli chlorofil "a". Poza tym wysokie, odpowiadające III klasie wartości przyjmowały wskaźniki: zawiesina ogólna, azot azotynowy, fosfor ogólny i miano Coli. W granicach dopuszczalnych dla II klasy mieściły się: BZT5, utlenialność, ChZT, fosforany, mangan i indeks saprobowości sestonu. Co prawda z 31 normowanych wskaźników, aż 20 spełniało wymagania I klasy czystości, ale i tak wody Kłodawki są oceniane jako nadmiernie zanieczyszczone. W dolnym odcinku rzeka nadal niosła wody nie odpowiadające normom z powodu złego stanu sanitarnego. W III klasie występowały 2 wskaźniki: zawiesina ogólna i azot azotynowy. Podwyższone do II klasy było biologiczne zapotrzebowanie tlenu (BZT5), utlenialność, ChZT, fosforany, fosfor ogólny, mangan, chlorofil "a" i indeks saprobowości sestonu. Z 31 ocenianych parametrów 20 spełniało wymagania I klasy.
Godnym uwagi jest fakt, że w 2001 r. deklasyfikację rzeki powodował tylko jeden wskaźnik (chlorofil "a" w górnym, a miano Coli w dolnym biegu rzeki). Może to budzić nadzieję na stopniową poprawę jej stanu czystości. Niekorzystną cechą Kłodawki jest duża powierzchnia jej zlewni oraz charakter dorzecza: silnie rozwinięta sieć hydrograficzna, liczne stawy rybne i wprowadzanie wód burzowych z terenu miasta.

2.3. Jezioro Leśnik (przy ul. Emilii Plater)

Wśród ogrodów działkowych otoczonych ulicami Kazimierza Wielkiego, Okrzei i Emilii Plater zlokalizowane jest bezodpływowe jeziorko Leśnik. Wytopiskowy zbiornik, o powierzchni ok. 1,7 ha i głębokości średniej ok. 1,5 m, nazywany jest też Ruskim Stawem. Głębokość maksymalna nie przekracza obecnie 3 m. Rzędna zwierciadła wody utrzymuje się na wysokości 27,5 m n.p.m. W ostatnich latach nastąpiło znaczne obniżenie poziomu wody w jeziorze. Na dnie zbiornika zalega warstwa materii organicznej o konsystencji mułkowo-ilastej, o znacznym stopniu uwodnienia.
Zlewnię Ruskiego Stawu stanowią ogródki działkowe. Zbiornik ten nie posiada naturalnych dopływów. Źródłem zasilania są wody gruntowe, opady atmosferyczne i spływy powierzchniowe. Do stawu trafia też część wód deszczowych z rejonu ul. Błotnej, spływających kanalizacją burzową zakończoną separatorem substancji ropopochodnych. Do lipca 2001 r. do jeziorka odprowadzane były wody technologiczne pochodzące z płukania filtrów na stacji uzdatniania wody ujęcia Centralnego przy ul. Kosynierów Gdyńskich, obecnie ujęte w kanalizację miejską. Do niedawna, ze zbiornika pobierana była okresowo woda na potrzeby okolicznych ogródków działkowych. Aktualnie ujęcie nie jest eksploatowane.
Badania stanu czystości wód zbiornika rozpoczęto w lipcu 1996 r., a od 1997 r. prowadzone są dwukrotnie w ciągu roku. Pobór próbek, pomiary terenowe i badania analityczne wykonało Laboratorium Delegatury WIOŚ w Gorzowie na zlecenie Urzędu Miejskiego. Próbki do badań pobierano z brzegu za pomocą samplera na wysięgu teleskopowym. W pobranych próbkach oznaczano wskaźniki biochemicznego i chemicznego zapotrzebowania tlenu, charakteryzujące zawartość związków organicznych podlegających biochemicznej i chemicznej degradacji oraz zawartość bakterii z grupy Coli. Ponadto wykonywano pomiary zawartości tlenu rozpuszczonego, a w 2001 r. również stężenia substancji biogenicznych i przewodności elektrolitycznej. Poniżej przedstawiono opis stanu czystości na podstawie badań z lat 1996-2001.
Wody jeziorka charakteryzowały się dobrym natlenieniem w całym badanym okresie. Zawartość tlenu rozpuszczonego wynosiła od 6,0 do 10,3 mg O2/dm3 i odpowiadała I klasie czystości wód. Wyjątek stanowił tu pomiar wykonany we wrześniu 1998 r., kiedy to tlenu było wyjątkowo mało, zaledwie 3,1 mg O2/dm3 . Taka zawartość tlenu nie odpowiadała normom, ale był to przypadek wyizolowany, który nie rzutuje na ogólną ocenę. Niewielka głębokość zbiornika powoduje, że jest on podatny na dogłębne wymieszanie wód. Należy sądzić, że w związku z tym jest on dobrze natleniony w całej toni, a przy lustrze wody wolnym od lodu nie występują deficyty tlenowe.
Mimo dość znacznego obciążenia zbiornika spływami zewnętrznymi, zawartość substancji organicznych charakteryzowanych wskaźnikami BZT5 i ChZT nie była wysoka, oba wskaźniki przyjmowały najczęściej wartości I i II klasy. Wartość BZT5 wynosiła od 2,4 do 5,5 mg O2/dm3, a ChZT od 23,6 do 43,8 mg O2/dm3. Jedynie we wrześniu 2000 r. BZT5 i ChZT odpowiadały III klasie. Wydaje się być to zdarzeniem incydentalnym.
Wskaźnik stanu sanitarnego wód powierzchniowych wynosił w 1996 r. 0,04 ml/bakterię, co odpowiadało wodom o III klasie czystości. W 1997 r. stwierdzono poprawę do II klasy, latem 1998 r. wartość miana Coli ponownie mieściła się w III klasie, a jesienią 1998 r. i latem 1999 r. stan sanitarny omawianego zbiornika nie budził zastrzeżeń. Jesienią 1999 r. wyniki badań bakteriologicznych wróciły do stanu wyjściowego, czyli wartości miana Coli 0,04 i III klasy czystości. Ten sam wynik miana Coli otrzymano latem 2000 r., natomiast trzy ostatnie badania (jesień 2000 r. oraz lato i jesień 2001 r.) wykazały, że stan sanitarny zbiornika odpowiadał II klasie.
W 2001 r. zbadano dodatkowo zawartość substancji biogenicznych i soli mineralnych. Ilości fosforu ogólnego, związków azotowych i soli mineralnych nie przekraczały norm dla I klasy czystości wód.
Porównanie wyników badań w okresie 6 lat wskazuje, że zanieczyszczenie zbiornika w podstawowych wskaźnikach utrzymuje się na dosyć niskim poziomie, problemem były jedynie wahania stanu sanitarnego.


Tabela V.2.10.
Wyniki badań wód jeziora przy ul. Emilii Plater w latach 1996-2001


Tabela V.2.11.
Zawartość substancji biogenicznych i przewodność wód jeziora przy ul. Emilii Plater w 2001 r.

2.4. Jezioro Błotne

Na tyłach osiedla Piaski, przy końcu ulicy Błotnej położone jest jeziorko nazywane jeziorem Błotnym. Jest to wytopiskowy, bezodpływowy, niewielki zbiornik, którego powierzchnia nie przekracza 1 ha. Nie ma dokładnych informacji na temat głębokości tego jeziorka, wiadomo jedynie, że nie jest to zbiornik głęboki. Rzędna zwierciadła wody utrzymuje się na wysokości 27,1 m n.p.m. i podlega częstym wahaniom. Dno zbiornika pokryte jest warstwą mułowo-ilastych osadów organicznych. Znajduje się tu także spora ilość różnej wielkości odpadów stałych oraz zwalonych drzew i konarów.
Zbiornik ten jest zasilany wodami gruntowymi, spływami powierzchniowymi i opadami atmosferycznymi. Oprócz tego do jeziorka odprowadzane są wody deszczowe z osiedla Piaski. Zlewnię bezpośrednią jeziorka zajmują zaniedbane nieużytki oraz końcowy fragment ul. Błotnej. W okresie przedwojennym Jezioro Błotne pełniło rolę kąpieliska miejskiego. Poziom wody był wtedy znacznie wyższy, a jego powierzchnia była znacznie większa. W latach późniejszych woda ze zbiornika została wypompowana przez użytkowników ogródków działkowych.
Zakres badań prowadzonych na jeziorze, ich metodyka i terminy poboru próbek były takie same, jak w przypadku Ruskiego Stawu. Poniżej przedstawiono opis stanu czystości na podstawie badań z lat 1996-2001.
Wody Jeziora Błotnego w trakcie badań w 1996 r. były silnie odtlenione. Zawartość tlenu rozpuszczonego w powierzchniowej warstwie wody nie przekraczała 2,9 mg O2/dm3. Świadczyło to o deficycie tlenowym i z pewnością występowaniu warunków beztlenowych w strefie naddennej. W świetle obowiązujących przepisów wody jeziorka nie odpowiadały wówczas normom. Pomiary wykonane w 1997 r. nie potwierdziły tak złej oceny. Tlen występował w stężeniach 4,8-5,0 mg O2/dm3 (III i II klasa). Badania prowadzone w latach 1998-2001 wykazały, że ilość tlenu rozpuszczonego zawierała się w granicach od 3,9 do 11,2 mg O2/dm3, a więc od wartości nie odpowiadających normom czystości do I klasy czystości wód powierzchniowych.
Wartości biochemicznego zapotrzebowania tlenu, charakteryzujące zawartość substancji organicznych w wodach jeziorka, w całym okresie badawczym utrzymywały się w klasie I, bądź niewiele ją przekraczały. Natomiast stężenia ChZT wynosiły od 34,0 do 48,3 mg O2/dm3, co odpowiadało II klasie czystości. Niespodziewanie wysokie (nie odpowiadające normom) wartości BZT5 i ChZT wystąpiły jedynie podczas badań 13.06.2000 r.
W 1996 r. stan sanitarny jeziora budził poważne zastrzeżenia: miano Coli typu fekalnego wynosiło 0,004 ml/bakterię, co nie odpowiadało normom. Pewną poprawę stwierdzono w 1997 r. - w czerwcu tego roku wartość miana Coli mieściła się w III klasie, a we wrześniu odpowiadała nawet I klasie. Późniejsze badania potwierdziły ogromną zmienność wyników miana Coli - od klasy I do NON. Tak znaczne wahania wyników nie pozwalają na określenie właściwej tendencji zmian w zbiorniku.
Stwierdzona w 2001 r. zawartość substancji biogenicznych (fosforu ogólnego, azotu ogólnego i azotanowego) oraz soli mineralnych, mierzonych jako przewodność elektrolityczna, nie przekraczała wartości dopuszczalnych dla I klasy.


Tabela V.2.12.
Wyniki badań wód jeziora przy ul. Błotnej w latach 1996-2001


Tabela V.2.13.
Zawartość substancji biogenicznych i przewodność wód jeziora Błotnego w 2001 r.

2.5. Kanał Ulgi

Kanał Ulgi dzieli dwie dzielnice Gorzowa: Zawarcie i Zakanale. Zlewnię bezpośrednią tego kanału stanowią głównie tereny zurbanizowane, a w części zachodniej tereny rolnicze i nieużytki. Tereny przyległe do kanału oddzielone są od niego groblami, stąd ich wpływ na czystość wód jest umiarkowany. Jedynie do zachodniej części kanału wpompowywane są wody pochodzące z odwadniania Zawarcia, a w rejonie mostu drogowego w przeszłości wprowadzano ścieki z nieistniejącej już roszarni lnu.
Kanał Ulgi jest sztucznym przekopem, który zgodnie z nazwą umożliwia spływ wielkiej wody w Warcie dodatkową drogą, chroniąc w ten sposób śródmieście Gorzowa przed zagrożeniem powodziowym. Przy niskich stanach wód Warty kanał tworzy szereg rozdzielonych wypłyceniami zbiorników wodnych, zasilanych głównie opadami atmosferycznymi, wodami gruntowymi i tylko sporadycznie wodą z Warty.
Zakres badań prowadzonych na kanale, ich metodyka i terminy poboru próbek były takie same, jak w przypadku Ruskiego Stawu i jeziora Błotnego. Poniżej przedstawiono opis stanu czystości na podstawie badań z lat 1996-2001.
Warunki tlenowe w wodach Kanału były dobre - zawartość tlenu rozpuszczonego wynosiła od 6,3 do 12,1 mg O2/dm3, co odpowiada I klasie czystości wód. Jedynie we wrześniu 2001 r. ilość tlenu rozpuszczonego spadła do 4,3 mg O2/dm3 i odpowiadała III klasie.
Biochemiczne zapotrzebowanie tlenu (BZT5) w badanym okresie odpowiadało I i II klasie, natomiast chemiczne zapotrzebowanie tlenu w latach 1996-97 oscylowało na granicy II i III klasy, a w latach 1998-2001 wartości ChZT mieściły się w II klasie. Wyjątek stanowił tu pomiar wykonany w lipcu 2001 r., kiedy to wartości BZT5 i ChZT znacznie przekroczyły normy dla III klasy.
Stan sanitarny Kanału Ulgi charakteryzował się w badanym okresie znaczną zmiennością - ponad połowa wyników badań miana Coli odpowiadała II klasie, jednak stwierdzono również I klasę latem 1996 oraz jesienią 1998 i 2001 r. oraz III klasę latem 1998 i 1999 r. Od jesieni 1999 r. wartość miana Coli nie spadła poniżej II klasy.
Wykonane w 2001 r. badania zawartości biogenów i soli mineralnych wykazały niepokojąco wysoką ilość fosforu ogólnego (we wrześniu), pięciokrotnie przekraczającą normę dla III klasy. W lipcu stężenie fosforu ogólnego odpowiadało III klasie. Ilości azotu ogólnego oscylowały na granicy I i II klasy czystości wód płynących. Przewodność elektrolityczna odpowiadała I klasie.


Tabela V.2.14.
Wyniki badań wód Kanału Ulgi w latach 1996-2001


Tabela V.2.15.
Zawartość substancji biogenicznych i przewodność wód Kanału Ulgi w 2001 r.

 

3. Monitoring geochemiczny osadów Warty

Marek Demidowicz

3.1. Klasyfikacja

W polskim systemie prawnym nie było do tej pory normy określającej dopuszczalną zawartość zanieczyszczeń w osadach wodnych. Dopiero niedawno ukazał się pierwszy akt prawny regulujący w pewnym zakresie to zagadnienie. Jest to Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 kwietnia 2002 r. w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony (Dz. U. Nr 55, poz. 498), przygotowane na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628). Rozporządzenie określa stężenia substancji, które powodują, że urobek pochodzący z pogłębiania akwenów morskich w związku z utrzymaniem infrastruktury zapewniającej dostęp do portów, a także z pogłębiania zbiorników wodnych, stawów, cieków naturalnych, kanałów i rowów w związku z utrzymaniem i regulacją wód jest zanieczyszczony. O zanieczyszczeniu urobku decyduje ponadnormatywna zawartość choćby jednej z wymienionych w załączniku substancji. Termin wejścia w życie tego rozporządzenia to 1 stycznia 2003 r. W tabeli V.3.1. zestawiono stężenia dopuszczalne określone w tym rozporządzeniu.
Opublikowanie tego rozporządzenia nie zaspokaja jednak potrzeb wprowadzenia klasyfikacji osadów do celów monitorigowych. Do tej pory przy ocenie czystości osadów stosowano najczęściej odniesienie do wartości tła geochemicznego danego pierwiastka w ziemiach Polski. W 1998 r. ukazała się pierwsza propozycja geochemicznej klasyfikacji osadów wodnych pod względem zawartości metali ciężkich (Bojakowska & Sokołowska 1998), zmodyfikowana w 2001 r. (Bojakowska 2001). W tej ostatniej propozycji uwzględniono także szeroką gamę związków organicznych, a mianowicie: polichlorowanych bifenyli, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych i chloroorganicznych pestycydów. Zaproponowano wprowadzenie czterech klas osadów: niezanieczyszczonych, słabo zanieczyszczonych, średnio zanieczyszczonych i bardzo zanieczyszczonych.
Za osady I klasy - osady niezanieczyszczone, przyjęto osady, w których zawartość żadnego ze składników nie przekracza wartości TEL1 (threshold effects levels - progowy poziom oddziaływania zanieczyszczonych osadów.Wartość progowa uwzględniająca szkodliwy wpływ zakumu- lowanych w osadach zanieczyszczeń na organizmy wodne,stosowana przy klasyfikacji osadów w USA i Kanadzie.), przy której nie obserwuje się szkodliwych wpływów pierwiastków śladowych i toksycznych związków organicznych na organizmy wodne. Za osady II klasy - osady słabo zanieczyszczone, uznano osady, w których zawartość choćby jednego ze szkodliwych składników jest wyższa od wartości TEL, a zawartość wszystkich składników niższa niż wartości PEL2 (probable effects levels - prawdopodobny wpływ zanieczyszczonych osadów.Przy stężeniach powyżej PEL szkodliwe oddziaływanie na organizmy wodne jest często obserwowane), są to więc osady, których szkodliwe oddziaływanie na organizmy wodne występuje sporadycznie. Za osady III klasy - osady średnio zanieczyszczone uważa się takie osady, w których zawartość choćby jednego szkodliwego składnika przekracza graniczną zawartość dla osadów II klasy, a więc osady o częstym szkodliwym oddziaływaniu na organizmy wodne. Do osadów IV klasy - osadów bardzo zanieczyszczonych zaliczono osady, w których choćby dla jednego składnika przekroczona jest dopuszczalna zawartość określona dla klasy III.
Osady zaliczone do I i II klasy - osady niezanieczyszczone i słabo zanieczyszczone - mogą być dowolnie zagospodarowywane w środowisku wodnym i lądowym (m.in.: deponowane w wyznaczonych akwenach, składowane na polach refulacyjnych, stosowane do użyźniania gleb, wykorzystywane do budowy plaż, grobli czy nabrzeży). Osady III klasy, charakteryzujące się wyższą zawartością szkodliwych składników, mogą być relokowane w wodzie w wyznaczonych miejscach, a na lądzie zagospodarowane w ograniczonym stopniu. Stężenie niektórych szkodliwych składników może ograniczać przydatność takich osadów tylko do upraw przemysłowych, a niekiedy w ogóle wykluczać ich rolnicze zagospodarowanie. Osady bardzo zanieczyszczone - IV klasy - powinny być składowane na zabezpieczonych składowiskach odpadów lub poddawane oczyszczeniu przed ich umieszczeniem w środowisku. W tabeli V.3.2. przedstawiono część z tych propozycji, przydatnych do oceny osadów wodnych Warty w Gorzowie.


Tabela V.3.1.
Stężenia dopuszczalnych substancji szkodliwych zawartych w wydobywanych osadach wodnych
wg Rozporządzenia Ministra Środowiska (Dz.U.Nr 55,poz.498 z 2002 r.) [ppm]



Tabela V.3.2.
Klasyfikacja osadów wodnych wg PIG [ppm]

3.2. Monitoring

Monitoring geochemiczny osadów wodnych realizowany jest od 1991 r. przez Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie na zlecenie Inspekcji Ochrony Środowiska. Celem monitoringu geochemicznego osadów wodnych Polski jest kontrolowanie zawartości metali ciężkich i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, a także pierwiastków, których związki wpływają na akumulację zanieczyszczeń we współcześnie deponowanych osadach aluwialnych i jeziornych oraz śledzenie zmian w koncentracji pierwiastków śladowych w czasie. Próbki osadów dennych pobierane są do badań raz w roku. Liczba kontrolowanych punktów w danym roku jest ustalana w porozumieniu z Inspekcją Ochrony Środowiska.
Wśród punktów obserwacyjnych monitoringu osadów dennych znalazł się m.in. punkt zlokalizowany na Warcie w Gorzowie. Badania w tym punkcie prowadzono w latach 1991, 1994, 1996, 1997 i 2000. Próbki osadów pobierane były ze strefy brzegowej koryta rzecznego, z przeciwnej strony nurtu, z miejsc gdzie następuje depozycja zawiesin. Do badań pobierane były próbki najdrobniejszego osadu, przemywanego przez wodę, zawierającego duże ilości frakcji mułkowo-ilastej. Prace laboratoryjne wykonywane były w Centralnym Laboratorium Chemicznym Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie.
W osadach dennych pobranych z Warty w Gorzowie nie prowadzono badań zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych.
W tabeli V.3.3. przedstawiono klasyfikację osadów dennych Warty w Gorzowie wg zawartości pierwiastków śladowych. Osady Warty w tym miejscu w całym okresie badań należały do najmniej zanieczyszczonych wśród wielkich rzek Polski. Jedynie koncentracje kadmu w latach 1991 i 1996-97 odpowiadały III klasie, czyli były to osady średnio zanieczyszczone, a stężenia kadmu w 1994 r. i cynku w 1997 r. odpowiadały II klasie, a więc stężeniom charakterystycznym dla osadów słabo zanieczyszczonych. Pozostałe metale występowały w niskich stężeniach, właściwych dla osadów niezanieczyszczonych.
Jak wyżej wspomniano osady III klasy, charakteryzujące się wyższą zawartością szkodliwych składników, mogą być przemieszczane w wodzie w wyznaczone miejsca, a na lądzie zagospodarowane w ograniczonym stopniu. Jednak poprawa stanu czystości osadów Warty w Gorzowie, jaką stwierdzono w wyniku badań z 2000 r., pozwala na ich dowolne zagospodarowywanie w środowisku wodnym i lądowym.
Osady Warty w Gorzowie spełniają także wymogi zawarte w Rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony, a więc są to osady niezanieczyszczone.


Rysunek V.3.1.
Metale ciężkie w osadach Warty w Gorzowie w latach 1991-2000 [ppm]


Tabela V.3.3.
Klasyfikacja geochemiczna osadów dennych Warty w Gorzowie w latach 1991-2000
pod względem zawartości pierwiastków śladowych [ppm]

Literatura

1. Bojakowska I., Sokołowska G., Geochemiczne klasy osadów wodnych, Przegląd Geologiczny, vol. 46, nr 1, 1998
2. Bojakowska I., Kryteria oceny zanieczyszczenia osadów wodnych, Przegląd Geologiczny, vol. 49, nr 3, 2001
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 kwietnia
2002 r. w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony, Dz. U. Nr 55, poz. 498 z 2002 r.