Stan środowiska w Gorzowie Wlkp. w latach 2000-2001

IV. GOSPODARKA WODNO-ŚCIEKOWA



fot. Marek Demidowicz
Zabytkowa wieża wodociągowa z 1896 r. nad stacją zasuw i dwoma zbiornikami
retencyjno-wyrównawczymi (poj. 500 m3 każdy) w Parku Siemiradzkiego

 

1. Źródła zanieczyszczenia wód powierzchniowych

Zdzisława Marcińczuk

Przy sporządzaniu niniejszego rozdziału oparto się na danych z dwóch źródeł, a mianowicie danych publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny (w zakresie informacji o całkowitej emisji zanieczyszczeń do wód powierzchniowych) oraz na wynikach działalności kontrolnej gorzowskiej Delegatury Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Zielonej Górze (wykaz głównych źródeł ścieków i ich charakterystyka).
Ilość ścieków odprowadzanych do wód powierzchniowych z terenu miasta systematycznie maleje. W 1988 r. całkowita ilość ścieków przemysłowych i komunalnych wymagających oczyszczenia, odprowadzanych do wód powierzchniowych, wyniosła 21,5 mln m3, a w 2000 r. już tylko 7,7 mln m3, czyli nastąpił spadek o ok. 64%. Spadek ilości ścieków ma charakter tendencji utrzymującej się od początku lat 90., kiedy przemiany zachodzące w Polsce wśród rozmaitych skutków spowodowały również zmiany w gospodarce wodno-ściekowej. Główną przyczyną radykalnego ograniczenia ilości powstających ścieków było urynkowienie gospodarki wodno-ściekowej, a także zmiany strukturalne zachodzące w całej gospodarce narodowej, szczególnie spadek zużycia wody w przemyśle. Spadek popytu na wodę może jeszcze być w pewnym stopniu rekompensowany przez budowę nowych wodociągów, a szczególnie kanalizacji. Świadczyć może o tym przykład okolic Gorzowa, gdzie prowadzona jest budowa sieci kanalizacyjnych powiązanych z siecią m. Gorzowa oraz zasilanie tych miejscowości w wodę pitną z ujęć miejskich.
Dominującym źródłem zanieczyszczeń wód powierzchniowych na terenie miasta jest oczyszczalnia ścieków należąca do Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o.. Do oczyszczalni trafiają zarówno ścieki bytowe z gospodarstw domowych, jak i przemysłowe. Wg danych GUS ścieki odprowadzane siecią kanalizacji miejskiej stanowią 96,6% ogólnej ilości ścieków powstających w mieście. Na pozostałą ilość składają się ścieki odprowadzane bezpośrednio z zakładów (3,4%). Szczegółowe informacje nt. miejskiej oczyszczalni ścieków i systemu kanalizacyjnego zawarto w kolejnym rozdziale.
Jednym z większych źródeł zanieczyszczeń odprowadzanych bezpośrednio z zakładów jest Centrum Procesów Wykańczalniczych Zakładów Przemysłu Jedwabniczego "Silwana" przy ul. Walczaka. Na terenie Centrum istnieje sieć kanalizacyjna rozdzielcza. Wody opadowe odprowadzane są do miejskiej kanalizacji deszczowej, a pozostałe ścieki kierowane są do zakładowej, mechaniczno-chemicznej oczyszczalni ścieków, do której dopływają również ścieki bytowo-gospodarcze z Zakładu Stolarki Budowlanej "Stolbud" oraz z budynków mieszkalnych i przedszkola. Główne źródła ścieków technologicznych stanowią oddziały: Bielnik, Farbiarnia, Drukarnia i Apretura. Znaczne źródło ścieków stanowi również stacja uzdatniania i zmiękczania wody. Ścieki bytowo-gospodarcze, stanowiące ok. 10% ogółu ścieków, po oczyszczeniu w osadniku Imhoffa włączone są do ciągu technologicznego ścieków przemysłowych, wspólnie z nimi oczyszczone, a następnie odprowadzane do odbiornika - rzeki Warty. W 2001 r. do Warty odprowadzano z Centrum ok. 940 m3/d ścieków. W istniejącej na terenie Zakładu mechaniczno-chemicznej oczyszczalni ścieków zakończono II etap rozbudowy polegający na budowie obiektów części mechaniczno-biologicznej. Z uwagi na trudności finansowe zakładu realizację części biologicznej przerwano po wykonaniu prac budowlanych.
Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na odprowadzanie ścieków, ale okresowo zdarza mu się przekraczać dopuszczalne stężenia określone w decyzji. Do osiągnięcia pełnej sprawności oczyszczania ścieków niezbędne jest dokończenie rozbudowy oczyszczalni zakładowej, tzn. wyposażenie obiektów budowlanych części biologicznej w urządzenia technologiczne.
Od czerwca 2000 r. zaprzestano odprowadzania do rzeki Warty ścieków technologicznych z Wydziału Tkalni przy ul. Fabrycznej. Ścieki zostały włączone do komunalnej kanalizacji sanitarnej.
Zakłady Włókien Chemicznych "Stilon" i Elektrociepłownia "Gorzów" odprowadzają do Warty, za pośrednictwem kanalizacji należącej do spółki "Energo-Stil", ok. 3000 m3/d wód pochłodniczych, technologicznych i deszczowych. Z tego ok. 50% stanowią wody pochłodnicze, a reszta to wody deszczowe i technologiczne z terenu ZWCh Stilon. Do kanalizacji Energo-Stilu okresowo (2-3 razy w tygodniu) kierowane są też zasolone ścieki (po neutralizacji) ze stacji uzdatniania wody w Elektrociepłowni - średnio ok. 160 m3/d. Przed wprowadzeniem do rzeki ścieki oczyszczane są w dwukomorowym piaskowniku poziomym. Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na odprowadzanie ścieków do Warty i spełnia wymagania określone w pozwoleniu.
Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska odprowadza do wód powierzchniowych ścieki technologiczne. Do kanału Wieprzyckiego trafia w ciągu doby do 200 m3 oczyszczonych mechanicznie ścieków z płukania odżelaziaczy, wymienników jonowych i wód pochłodniczych (średnio 89 m3/d). Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na odprowadzanie ścieków do kanału Wieprzyckiego.
Do 2000 r. Miejski Zakład Komunikacji odprowadzał do Warty oczyszczone mechaniczno-biologicznie ścieki bytowo-gospodarcze. We wrześniu 2000 r. ścieki zostały skierowane za pośrednictwem kanalizacji sanitarnej do miejskiej oczyszczalni ścieków. Obecnie do Warty odprowadzanych jest ok. 12 m3/d ścieków technologicznych oraz wody opadowe. Ścieki technologiczne z myjni pojazdów podlegają mechanicznemu oczyszczeniu w dwukomorowym łapaczu błota oraz w łapaczu oleju. Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na wykonanie urządzeń podczyszczających wody opadowe.
Wśród pozostałych, mających mniejsze znaczenie, źródeł ścieków wymienić należy Fabrykę Makaronów "Lubella" przy ul. Kostrzyńskiej, odprowadzającą do Warty wody pochłodnicze, oraz kilka małych źródeł odprowadzających ścieki do Warty za pośrednictwem kolektora ścieków ZPJ "Silwana". Wśród tych ostatnich największy ładunek zanieczyszczeń odprowadzany jest z oczyszczalni mechaniczno-biologicznej w Wawrowie należącej do gminy Santok. W lutym 2002 r. do kanalizacji komunalnej zostały włączone ścieki z Zakładu Karnego, a w najbliższej przyszłości do miejskiej sieci kanalizacyjnej mają być włączone także ścieki z oczyszczalni w Wawrowie.


Tabela IV.1.1.
Ścieki przemysłowe i komunalne wymagające oczyszczenia odprowadzane
bezpośrednio do wód powierzchniowych wg GUS [mln m 3]
*z podwyższonym usuwaniem substancji biogenicznych


Rysunek IV.1.1.
Ilość ścieków odprowadzanych z terenu Gorzowa Wlkp.do wód powierzchniowych w latach 1988-2000 [mln m 3 /rok]

 

2. Miejska oczyszczalnia ścieków i system kanalizacji bytowo-gospodarczej

Marek Demidowicz
Wiesława Radko

Zdecydowana większość ścieków odprowadzanych z terenu miasta jest oczyszczana w komunalnej oczyszczalni ścieków należącej do Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. Oczyszczalnia mechaniczno-biologiczna o projektowanej przepustowości 80 000 m3/d została oddana do eksploatacji w 1981 r. Pierwotnie układ technologiczny oczyszczania ścieków obejmował: kraty, piaskownik, osadniki wstępne, komory wielofunkcyjne, napowietrzane aeratorami komory osadu czynnego i osadniki poziome ze zgarniaczami. Część osadowa obejmowała natomiast zagęszczacze grawitacyjne osadu wstępnego i zamknięte wydzielone komory fermentacyjne (WKF). Końcowym etapem przeróbki osadów było odwadnianie mechaniczne na lagunach. W późniejszym okresie wybudowano stację odwadniania mechanicznego osadu przefermentowanego, a odwodnione osady były i są gromadzone na tymczasowym składowisku na terenie oczyszczalni.
W 1991 r. Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione przy wprowadzaniu ścieków do wód powierzchniowych (Dz. U. Nr 116, poz. 503 z 1991 r.) zmieniło wymagania, dotyczące jakości ścieków odprowadzanych do wód powierzchniowych. Jakość ścieków oczyszczonych odprowadzanych z działającej wówczas w Gorzowie oczyszczalni ścieków nie spełniała warunków określonych w tym rozporządzeniu. Niewystarczająca była zwłaszcza redukcja związków biogennych. W latach 1996-2000 przeprowadzono modernizację oczyszczalni, po której średnia dobowa przepustowość projektowana wyniosła 24 500 m3/d. Proces technologiczny obejmuje biologiczną defosfatację wspomaganą chemicznie, nitryfikację i denitryfikację. Średnia dobowa rzeczywista ilość oczyszczanych ścieków wynosi obecnie ok. 17 300 m3/d, podczas gdy w 1991 r. ich ilość wynosiła ponad 35 000 m3/d, a w latach wcześniejszych dochodziła nawet do 50 000 m3/d. Oczyszczalnia przyjmuje ścieki komunalne i przemysłowe z kanalizacji miejskiej, a także ścieki dostarczane wozami asenizacyjnymi z terenów miasta pozbawionych kanalizacji i z miejscowości ościennych (ok. 150 m3/d).
Ciąg technologiczny oczyszczania ścieków po modernizacji stanowią następujące urządzenia: kraty mechaniczne z prasą do skratek, 2 piaskowniki napowietrzane poziome ze zgarniaczami, osadnik wstępny radialny, 2 komory defosfatacji i predenitryfikacji, 3 reaktory biologiczne z wstępna denitryfikacją, 2 osadniki wtórne radialne, stacja dozowania koagulantu i pompownia osadu recyrkulowanego. Reaktory biologiczne zaprojektowano w układzie podwójnego rowu cyrkulacyjnego (nitryfikacja - denitryfikacja). Reaktory wyposażono w mieszadła i dyfuzory drobnopęcherzykowe płytowe. Recyrkulacja osadu czynnego prowadzona jest z osadników wtórnych do komór defosfatacji. Komory defosfatacji i predenitryfikacji mają wydzielone strefy: anaerobową, do której prowadzona jest recyrkulacja osadu, i anoksyczną, gdzie doprowadzone są ścieki surowe. Proces oczyszczania ścieków jest wspomagany chemicznie koagulantem PIX (chemiczna defosfatacja) dozowanym do osadnika wstępnego.
Do sterowania pracą oczyszczalni zastosowano system komputerowy o strukturze rozproszonej, który umożliwia sterowanie dwupoziomowe: nadrzędne, prowadzone z centralnej sterowni, oraz lokalne w stanach awaryjnych lub podczas remontu poszczególnych urządzeń technologicznych. Sterowanie pracą dmuchaw odbywa się automatycznie, w oparciu o wskazania tlenomierzy lub sond redox w strefie nitryfikacji bioreaktorów. Spusty i recyrkulacja osadów prowadzone są w zależności od wskazań gęstościomierzy. Pomiar mętności ścieków oczyszczonych służy natychmiastowemu alarmowaniu o nieodpowiedniej jakości ścieków oczyszczonych, a pomiar przewodności informuje o stężeniu zanieczyszczeń ścieków dopływających do oczyszczalni.
Wskazania aparatury kontrolno-pomiarowej i przebieg procesu technologicznego rejestruje komputer. Jakość ścieków dopływających i odpływających, koncentracja i skład osadów oraz biologiczna kondycja osadu czynnego badane są przez laboratorium zakładowe. Obsługa oczyszczalni ma możliwość analizy rejestrów komputerowych, co w powiązaniu z laboratoryjną analizą jakości ścieków i kondycji osadów, daje możliwość dokonywania bieżącej korekty przebiegu procesu technologicznego. Automatyzacja umożliwia optymalne sterowanie procesem technologicznym, zapewnia wzrost efektu ekologicznego pracy oczyszczalni oraz pozwala minimalizować koszt procesu (zużycie energii i reagentów).


Rysunek IV.2.1.
Średni dobowy przepływ ścieków w latach 1986-2001 [m 3 /d]


Rysunek IV. 2.2.
Schemat technologiczny miejskiej oczyszczalni ścieków


Rysunek IV.2.3.
Parametry oczyszczania ścieków oczyszczalni w Gorzowie Wlkp.w 2001 r.[mg/dm 3]


Rysunek IV.2.4.
Ładunki zanieczyszczeń odprowadzane z oczyszczalni w Gorzowie Wlkp.w latach 1986-2001 [kg/d]




fot. PWiK
Aerator powierzchniowy w komorze osadu czynnego przed modernizacją oczyszczalni


fot. PWiK

Ten sam obiekt po modernizacji - komora nitryfikacji z napowietrzaniem drobnopęcherzykowym

W oczyszczalni powstaje osad wstępny i osad biologiczny nadmierny. Ciąg technologiczny przeróbki osadów obejmuje: zagęszczacz grawitacyjny osadu wstępnego (przed WKF), stację zagęszczania mechanicznego osadu nadmiernego, 2 wydzielone komory fermentacyjne, stację mechanicznego odwadniania osadów przefermentowanych oraz stalowy zbiornik biogazu. W procesie mechanicznego zagęszczania osadu nadmiernego i odwadniania mechanicznego osadów przefermentowanych do kondycjonowania osadów stosowane są polielektrolity. Sposób przeróbki wytworzonych osadów obejmuje zagęszczanie grawitacyjne osadów wstępnych, kondycjonowanie chemiczne i zagęszczanie mechaniczne osadów nadmiernych, fermentację metanową mezofilową osadu zmieszanego w temperaturze 32-34oC prowadzoną w zamkniętych wydzielonych komorach fermentacyjnych, kondycjonowanie chemiczne i odwadnianie mechaniczne w wirówkach. Odcieki i wody nadosadowe zawracane są do komory krat. Odwodniony osad składowany jest na tymczasowym składowisku na terenie oczyszczalni. Problem zagospodarowania osadów z oczyszczalni nie jest wciąż docelowo rozwiązany. W przeszłości przefermentowane i odwodnione osady były wykorzystywane rolniczo na gruntach Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Małyszynie oraz firmy Femar w Laskach. Osady wykorzystywano też przyrodniczo do rekultywacji terenów zielonych na terenie Gorzowa, stosowano je do produkcji kompostu w Zakładzie Utylizacji Odpadów w Chróściku, a ostatnio planuje się produkcję kompostu lub nawozów granulowanych.
Na terenie oczyszczalni istnieją jeszcze 2 laguny wykorzystywane w latach osiemdziesiątych do depozycji przefermentowanych osadów, bez odwodnienia mechanicznego. W wybetonowanej lagunie nr 1 o powierzchni 1,7 ha, głębokości maksymalnej 12 m i średniej ok. 6 m znajduje się ok. 100 000 m3 osadów o zawartości suchej masy 4-10%, a w nieuszczelnionej lagunie nr 2, o powierzchni 1 ha i głębokości średniej ok. 3,5 m, ok. 35 000 m3 osadów o podobnej zawartości suchej masy. W oczyszczalni opracowywane są zasady dalszego postępowania z tymi osadami, m.in. rozważana jest możliwość odpompowania wód nadosadowych z laguny nr 1 do oczyszczalni i obsianie jej roślinnością trawiastą w celu botanicznego odwodnienia zdeponowanych osadów. W drugiej lagunie postępuje naturalna sukcesja ekologiczna, więc intensywne zabiegi rekultywacyjne nie będą prawdopodobnie konieczne.
Ścieki z miasta ujmowane są przez system rozdzielczy kanalizacji bytowo-gospodarczej i odprowadzane są do pompowni centralnej, skąd są następnie tłoczone do oczyszczalni dwoma kolektorami o średnicy 800 mm. Ze względu na ukształtowanie terenu i duże zróżnicowanie wysokościowe poszczególnych dzielnic, zastosowany w mieście system kanalizacyjny ma charakter grawitacyjno-ciśnieniowy. Oprócz pompowni centralnej, w rejonach najniżej położonych zlokalizowano szereg przepompowni lokalnych. Z oczyszczalni ścieki odpływają kolektorem o średnicy 1200 mm, przez kanał pomiarowy Venturiego, do odbiornika - rzeki Warty.
Ok. 90% mieszkańców miasta podłączonych jest do kanalizacji publicznej, a całkowita długość sieci kanalizacji sanitarnej na terenie Gorzowa na koniec 2001 r. wynosiła 164,1 km.
Sukcesywnie od kilku lat prowadzi się prace mające na celu skanalizowania peryferyjnych dzielnic miasta. W 1993 r. rozpoczęto budowę systemu kanalizacji bytowo-gospodarczej dzielnicy Janice. W roku bieżącym zostanie wykonany ostatni odcinek w ul. Siewnej i tym samym zadanie to zostanie zakończone. Budowa kanalizacji bytowo-gospodarczej dzielnicy Wieprzyce trwa od 1997 r., a zakończenie prac przewidywane jest w 2004 r. W latach 1999-2000 rozpoczęto budowę systemu kanalizacji bytowo-gospodarczej na terenach dzielnic Zawarcie i Zakanale, przy udziale finansowym funduszu PHARE. W tym roku prace te będą kontynuowane w ramach Związku Celowego Gmin MG-6.


Tabela IV.2.1. Jakość oczyszczanych ścieków oraz ładunki zanieczyszczeń - porównanie parametrów
rzeczywistych oczyszczalni z założeniami projektowymi i wymaganiami obowiązującymi w Polsce



Tabela IV.2.2. Parametry pracy osadu czynnego oczyszczalni ścieków w Gorzowie (dane rzeczywiste za 2001 r.)

 

3. Kanalizacja deszczowa

Andrzej Paczyński
Agnieszka Wylegała

Najstarsza część gorzowskiej sieci kanalizacyjnej została wybudowana w drugiej połowie XIX i w pierwszej dekadzie XX stulecia, głównie jako ogólnospławna. Przy dalszej rozbudowie miasta, a szczególnie od lat 60. XX wieku budowano wyłącznie kanalizację rozdzielczą. Gorzów jest jednym z niewielu miast w Polsce, które posiadają bardzo mocno rozbudowaną sieć jeszcze przedwojennych drenaży (szczególnie w rejonie ul. Warszawskiej) i rowów otwartych odprowadzających wody deszczowe do rzek lub na tereny rozlewisk.
Konfiguracja terenu i układ hydrogeologiczny przyczyniły się do zabudowy terenów miejskich przede wszystkim po prawobrzeżnej stronie Warty i budowy sieci kanalizacji deszczowej ze zrzutami wód opadowych z poszczególnych zlewni do rzek - Warty i Kłodawki. Niewątpliwy wpływ na tak znaczną rozbudowę systemu kanalizacji w prawobrzeżnej części miasta miały szkody wyrządzane przez spływające ze stoków wzgórz wody opadowe. Ujmowanie ich w system drenaży, rowów i kanalizacji zapobiegało erozji terenów przeznaczonych pod budownictwo oraz minimalizowało konieczność napraw zniszczeń.
Południowa, lewobrzeżna część miasta posiada fragmentaryczną sieć kanalizacji deszczowej, która w przeszłości była prawdopodobnie w całości ogólnospławna.
W 1999 r. dokonano inwentaryzacji miejskiej kanalizacji deszczowej oraz zaktualizowano jej wartość. Sieć kanalizacji deszczowej stanowi majątek miasta znacznej wartości, mimo ok. 65% zamortyzowania.
Sieć kanalizacji deszczowej Gorzowa po rozbudowie w dwóch minionych latach (m.in. trasa przeprawy wschodniej, trasa średnicowa północna) liczy obecnie prawie 230 km. Ponieważ była budowana na przestrzeni ponad 100 lat jest obrazem stosowanych technologii i materiałów - przewody murowane o różnym przekroju oraz rurowe z żeliwa, kamionki, betonu lub PCV. Ocenia się, że ponad 35% jej długości znajduje się w stanie technicznego zużycia, w wyniku pięćdziesięcioletniej i dłuższej eksploatacji. Przyczyniło się do tego również zanieczyszczenie przewodów powodowane brakiem podczyszczania wód opadowych z tłuszczów, zanieczyszczeń chemicznych i substancji ropopochodnych. Sieć wybudowana w drugiej połowie XX wieku, w latach boomu mieszkaniowego, charakteryzuje się dużą awaryjnością spowodowaną na ogół niską jakością użytych materiałów i niewłaściwą technologią - np. w ulicach Brackiej, Kwiatowej czy Kostrzyńskiej.
Miasto ponosi koszty utrzymania kanalizacji deszczowej tj. zapewnienia jej drożności oraz remontów i modernizacji.
Problem stanowią posadzone wzdłuż ulic topole, które bardzo ekspansywnym systemem korzeniowym wrastają w przewody, szczególnie z rur betonowych. Odcinki sieci w ulicach Kobylogórskiej i Kotsisa zmodernizowano wprowadzając rury PCV w istniejące uszkodzone przewody betonowe. Ruch tranzytowy ulicami miasta pojazdów, szczególnie tych o dużym tonażu, jest przyczyną uszkadzania studzienek i wpustów. Stąd pojawienie się w 2000 r. nowej pozycji w wydatkach miasta - odszkodowania z tytułu odpowiedzialności cywilnej za uszkodzenia pojazdów na urządzeniach kanalizacji deszczowej.
Mimo, że sieć kanalizacji jest drożna i stosunkowo dobrze utrzymana, jak na ilość środków przeznaczanych na ten cel, to i tak nierówności nawierzchni ulic utrudniają spływ deszczówki do studzienek kanalizacyjnych. Taki stan rzeczy wywołuje u mieszkańców miasta mylne wrażenie o złym stanie kanalizacji deszczowej.
Od 2002 r. pojawia się nowe obciążenie dla budżetu miasta. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. nr 62, poz. 627) wprowadza obowiązek uiszczania opłat za korzystanie ze środowiska, a w przypadku wód opadowych za ich wprowadzanie do wód otwartych poprzez systemy kanalizacji. Za wprowadzanie bez podczyszczania i bez pozwoleń opłaty są podwyższane o 500%. Problemem jest to, że wybudowana sieć w latach największego rozwoju miasta po II wojnie światowej najczęściej nie posiada wybudowanych urządzeń podczyszczających i nie posiada obecnie wymaganych pozwoleń. Budowa tych urządzeń tj. separatorów tłuszczu i błota, odolejaczy czy neutralizatorów to najważniejsze zadanie na najbliższe 3-4 lata. Obciążenie budżetu z tego powodu będzie znaczne, lecz korzyści dla nas - mieszkańców Gorzowa - wynikające z poprawy stanu środowiska, na pewno ten wysiłek i wydatek zrekompensują.


Tabela IV.3.1.
Zestawienie długości kanalizacji deszczowej w latach 2000-2001


Tabela IV.3.2.
Zestawienie ilości studzienek rewizyjnych i wpustów w latach 2000-2001

 

4. Zaopatrzenie w wodę

Stanisław Kasperski

Początek komunalnego zaopatrzenia XIX-wiecznego miasta w wodę to 67 studni publicznych wspomaganych ok. 300 studniami prywatnymi. Na życzenie mieszkańców w końcu 1894 r. ówczesny Zarząd Miasta podjął decyzję budowy, kosztem 534 000 marek, wodociągu centralnego. Zakład ten został oddany do użytku 1 marca 1896 r. przy ul. Heinerdorfer (obecnie Kosynierów Gdyńskich 47). Ujmowana była woda podziemna z bocznej odnogi Doliny Kłodawskiej. Ujęcie składało się z 15, położonych w jednym ciągu, studni wierconych o średnicy 300 mm i głębokości 30 m. Ciąg studni znajdował się częściowo na terenie zakładu, a częściowo w okalającym go parku. Woda przed dostarczeniem konsumentom była poddawana procesowi odżelaziania. Sieć wodociągowa pierścieniowa, o średnicy przewodów 80-350 mm, początkowo liczyła 20 900 m długości i wykonana została z rur żeliwnych kielichowych, z hydrantami nadziemnymi i podziemnymi. Do lewobrzeżnej części miasta woda dopływała syfonem ułożonym w dnie rzeki Warty. Połączenia domowe wykonane były z rur ołowianych o przekroju 15, 20 i 25 mm. W każdym połączeniu zainstalowano wodomierz skrzydełkowy. Cena wody wynosiła w zależności od ilości pobieranej wody w roku: do 150 m3 - 20 fenigów za 1m3, od 150 do 500 m3 - 18 fenigów, powyżej 500m3 - 10 fenigów za 1 m3. Opłata za wodomierze w zależności od wielkości wynosiła od 1 do 5 marek za kwartał. Gorzów (Landsberg an der Warthe) po wybudowaniu wodociągu liczył 30 485 mieszkańców.
Ten pierwszy w mieście wodociąg centralny po wielu modernizacjach funkcjonuje do dnia dzisiejszego, a do 1967 r. stanowił podstawowe źródło wody dla miasta, produkując 9 600 m3/dobę. Z uwagi na pogłębiający się deficyt wody, miasto zaopatrywane było również z wodociągów (lokalnych) zakładowych: Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych, Zakładów Włókien Chemicznych "Stilon" oraz Zakładów Mechanicznych "Gorzów". W 1967 r. oddany został do eksploatacji nowy Zakład Wodociągowy Kłodawa, który po rozbudowie w 1968 i 1970 r. ujęcia wody w Kłodawie, produkował 12 000 m3/dobę. W 1974 r. rozbudowano Zakład w Kłodawie o pierwsze i jedyne, jak do tej pory w Gorzowie, ujęcie wody powierzchniowej z rzeki Kłodawki o wydajności 5 000 m3/dobę. Ujęcie to zostało wyłączone z eksploatacji w 1981 r. po wybudowaniu w 1979 nowego Zakładu Wodociągowego Siedlice B, którego produkcja dochodziła do 27 000 m3/dobę. Mimo ciągłej rozbudowy wodociągów deficyt wody dalej się zwiększał, i dlatego w 1989 r. oddano do eksploatacji kolejny Zakład Wodociągowy Siedlice A o wydajności 28 800 m3/dobę.
Od 1990 r. zapotrzebowanie na wodę zaczęło maleć, dlatego mimo kompletnej dokumentacji na budowę Zakładu Wodociągowego Siedlice C nie tylko, że nie rozpoczęto jego budowy, ale wyłączono z eksploatacji stację uzdatniania i stację pomp IIo Zakładu Wodociągowego Siedlice B.
W okresie powojennym średnia dobowa produkcja wody wynosiła od 3 300 m3/dobę w 1947 r., poprzez blisko 50 000 m3/dobę w 1989 r., do 18 700 m3/dobę w 2001 r. Od końca II wojny światowej do 1946 r. wodociągi nie pracowały, mieszkańcy tamtych czasów korzystali z nielicznych studni publicznych i prywatnych.
Wszystkie trzy aktualnie eksploatowane ujęcia wody działają w oparciu o wiercone studnie głębinowe, których głębokość sięga od 30 do 105 m p.p.t., a żywotność wynosi od 3 do 30 lat. Eksploatowane studnie wyposażone są w pompy głębinowe o różnej mocy i wydajności. Ujęcie Centralne posiada 10 studni, Ujęcie Kłodawa 9 studni, a Ujęcie Siedlice 30 studni. Ilość pracujących studni zależy od aktualnego zapotrzebowania na wodę, dlatego też część studni jest nieczynna lub czasowo wyłączona z eksploatacji. Posiadanie trzech niezależnych ujęć wody znajdujących się w przeciwległych rejonach miasta pozwala elastycznie reagować na awarie poszczególnych zakładów wodociągowych tym bardziej, że Ujęcie Siedlice zlokalizowane jest na terenie zalewowym i każda awaria, która tam wystąpi może je wyłączyć na dłuższy okres czasu.
Ujmowana woda w stanie naturalnym nie nadaje się do picia i potrzeb gospodarczych, dlatego we wszystkich zakładach wodociągowych funkcjonują stacje uzdatniania. Stacje te mają za zadanie dostosowanie jakości wody do aktualnie obowiązujących norm i dyrektyw. W drodze wieloletnich prób modernizacji i doświadczeń wypracowano optymalne dla danej wody technologie uzdatniania. Główne kierunki uzdatniania są podobne. Na wszystkich stacjach uzdatniania występują procesy: napowietrzanie wody, filtrowanie i dezynfekcja. Różnice występują jedynie w wielkości (wydajności) zastosowanych urządzeń, ich budowie, zróżnicowaniu zastosowanych materiałów i środków chemicznych.
Dwa pierwsze kierunki uzdatniania: napowietrzanie i filtrowanie to metody czysto naturalne. Napowietrzanie w układach otwartych (ZW Centralny i ZW Siedlice) odbywa się na wieżach napowietrzających i polega na rozdeszczowaniu wody na rurach PCV, następnie woda spływa do zbiorników kontaktowych, gdzie po przetrzymaniu jej przez minimum 1 godz. przepływa przez filtry pospieszne otwarte. Napowietrzanie w układzie zamkniętym - ciśnieniowym (ZW Kłodawa) odbywa się w aeratorze, gdzie przepływająca pod ciśnieniem woda mieszana jest z tłoczonym do niego powietrzem. Po napowietrzeniu woda przepływa przez filtry pospieszne zamknięte ciśnieniowe. Filtry otwarte i zamknięte wypełnione są piaskiem kwarcowym. Po filtrowaniu woda poddawana jest dezynfekcji.
Na ZW Centralnym i ZW Siedlice do dezynfekcji wody używa się podchlorynu sodu, natomiast na ZW Kłodawa dwutlenku chloru produkowanego bezpośrednio na stacji uzdatniania z kwasu solnego i chlorynu. Urządzenia dozujące środki do dezynfekcji wody sterowane są automatycznie przy pomocy przepływomierzy ultradźwiękowych. Wszystkie środki chemiczne stosowane w procesie uzdatniania wody są nieporównywalnie mniej groźne dla środowiska i mieszkańców niż używany do 2001 r. chlor. Środki te, wg najnowszych badań, są również znacznie bezpieczniejsze jeżeli chodzi o walory zdrowotne, a woda nimi uzdatniona ma lepsze walory smakowe.
Ogólna skuteczność procesów uzdatniania wody jest bardzo wysoka - wszystkie badane parametry wody podawanej do sieci wodociągowej mieszczą się w granicach norm zarówno polskich, jak i europejskich. Jakość wody jest codziennie kontrolowana przez laboratorium zakładowe oraz okresowo przez laboratoria Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej i Laboratorium Delegatury WIOŚ w Gorzowie Wlkp.


Tabela IV.4.1.
Średnie stężenia żelaza i manganu w wodzie surowej i uzdatnionej w poszczególnych ujęciach [mg/dm3]

We wszystkich zakładach wodociągowych funkcjonują nowoczesne stacje pomp IIo, których zadaniem jest tłoczenie wody uzdatnionej do sieci wodociągowej. Stacje te wyposażone są w pompy, których praca sterowana jest automatycznie przy pomocy regulatorów obrotów. Zapewnia to dostawę wody o stałym ciśnieniu, bez uderzeń hydraulicznych. Ten sposób sterowania wpływa na zmniejszenie zużycia energii elektrycznej, które liczone wskaźnikiem energochłonności zmalało z 0,95 kWh/m3 w 1996 r. do 0,77 kWh/m3 w 2001 r., a więc o blisko 20%.
Woda do odbiorców rozprowadzana jest przy pomocy sieci wodociągowej i połączeń domowych. System zastosowany w Gorzowie to system pierścieniowy, wyjątek stanowią obrzeża miasta, gdzie w fazie przejściowej stosowany jest system rozgałęźny (końcówkowy). Zaletą systemu pierścieniowego jest możliwość dwustronnego zasilania odbiorców w wodę, zmniejsza to zasięg awarii oraz uniemożliwia odkładanie się w sieci wodociągowej resztkowych zanieczyszczeń, co ma miejsce w systemie rozgałęźnym na tzw. końcówkach. Aktualnie długość sieci wodociągowej wg stanu na koniec 2001 r. wynosi 304,1 km, w tym połączeń domowych 67,1 km. Wiek sieci wodociągowej jest mocno zróżnicowany: od tej budowanej w XIX wieku do tej realizowanej w ostatnich latach. Podobnie materiały, z jakich jest wykonana: od tradycyjnych, takich jak stal, żeliwo, a-cement, do najnowszych z PCV i polietylenu.
Z uwagi na przerwę w uzdatnianiu wody, trwającą od zakończenia II wojny światowej do 1960 r., do sieci wodociągowej tłoczono wodę zażelazioną, co spowodowało jej zanieczyszczenie osadami żelaza. Dlatego jeszcze teraz przy przerwach w dostawie wody, spowodowanych awariami lub wyłączeniami energii elektrycznej, następuje wymywanie tych osadów i przez pewien czas po takim zdarzeniu z kranów leci woda o podwyższonej barwie, mętności i zawartości żelaza.
Sieć wodociągowa podzielona jest na trzy strefy zasilania:
Strefa I (niskiego ciśnienia) obejmuje praktycznie całe miasto, za wyjątkiem osiedla Staszica i Górczyn, zasilana jest w wodę ze stacji pomp IIo ZW Siedlice.
Strefa II (wysokiego ciśnienia) obejmuje wysoko położone tereny na zachodzie miasta tzn. Osiedle Staszica, zasilana jest w wodę z Centralnej Stacji Pomp IIo przy ul. Kosynierów Gdyńskich.
Strefa III (wysokiego ciśnienia 2) obejmuje wysoko położone tereny na wschodzie miasta tzn. Górczyn, zasilana jest w wodę przy pomocy sieciowej stacji pomp "Górczyn" przy ul. Piłsudskiego.
Z siecią wodociągową współpracują również zbiorniki o pojemności 1000 m3 przy ul. Walczaka oraz 6000 m3 przy ul. Piłsudskiego, które w zależności od potrzeb spełniają rolę zbiorników retencyjnych, pośrednich lub wyrównawczych. W celu uzyskania odpowiednich ciśnień na tak rozległych obszarowo i zróżnicowanych wysokościowo strefach podstawowych stosuje się podstrefy zasilane w wodę z lokalnych stacji hydroforowych. Stacje te w ostatnich latach zostały zastąpione nowoczesnymi sieciowymi stacjami pomp, pracującymi w oparciu o sterowane regulatorami obrotów zestawy hydroforowe. Modernizuje się również sieć wodociągową, modernizacja ta polega na wymianie starych zużytych odcinków przewodów i armatury (zasuw i hydrantów).
Cała ujmowana, uzdatniana i tłoczona do poszczególnych stref i odbiorców woda jest opomiarowana przy pomocy wodomierzy oraz nowoczesnych przepływomierzy. Pomiary te pozwalają bilansować wielkości wody produkowanej i sprzedawanej, a tym samym monitorować wielkości strat. Prace modernizacyjne na sieci wodociągowej oraz monitoring pozwoliły zmniejszyć straty wody w sieci wodociągowej z 25% w 1994 r. do 14% w 2001 r.
W pierwszym roku istnienia wodociągu, tj. w 1896 r., Gorzów liczył około 30 000 mieszkańców stałych, natomiast wg danych za 2000 r. z wodociągu korzystało 123 178 mieszkańców. W ostatnich latach z wodociągu gorzowskiego korzysta także coraz więcej gmin ościennych. Proporcje w sprzedaży wody dla mieszkańców i innych odbiorców (przemysł, usługi itp.) kształtują się na przestrzeni lat podobnie, a mianowicie mieszkańcy zużywają ok. 80% wody, inni odbiorcy ok. 10%, a pozostała część to woda zużyta na potrzeby własne do celów technologicznych. Średnie roczne zużycie wody przez statystycznego mieszkańca Gorzowa wynosi obecnie ok. 40 m3, podczas gdy w 1989 r. przy największym rozbiorze zużycie wynosiło prawie 100 m3.
W 2001 r. w celu usprawnienia funkcjonowania wodociągów, na styku przedsiębiorstwo - odbiorcy wody, utworzono Dział Obsługi Klienta.



Rysunek IV.4.1.
Średnia dobowa produkcja wody w latach 1947-2001 [tys.m 3 /d]