Stan środowiska w Gorzowie Wlkp. w latach 2000-2001

XI. WYBRANE PROBLEMY


fot. UM Gorzów
Wystawa pokonkursowa plakatów z okazji Dnia Ziemi "I ty chronisz środowisko " - 2001.05.08

 

1. Stan sanitarny

Dorota Konaszczuk

1.1. Sytuacja epidemiologiczna

1.1.1. Grupa chorób zakaźnych

W grupie chorób zakaźnych szerzących się drogą pokarmową nadal utrzymuje się wysoka zapadalność spowodowana pałeczkami Salmonella. W 2001 r. odnotowano 115 zatruć pokarmowych (w tym 2 zbiorowe), w wyniku których zachorowaniu uległo 77 osób. Zatrucia pokarmowe najczęściej spowodowane były błędami higienicznymi w przyrządzaniu lub przechowywaniu produktów spożywczych, takimi jak użycie do produkcji żywności surowych jaj lub nie poddanie produktu obróbce termicznej oraz obecnością na rynku wyrobów pochodzenia zwierzęcego z nielegalnego uboju nie posiadających badań weterynaryjnych. W rocznym rozkładzie zachorowań zwyżkę zaobserwowano w miesiącach letnich.

1.1.2. Grupa chorób przenoszonych drogą krwi

Sytuacja epidemiologiczna w zakresie chorób przenoszonych drogą krwi, w tym wirusowego zapalenia wątroby typu B i C, jest porównywalna do lat ubiegłych. Na podstawie przeprowadzonej analizy zachorowań stwierdza się, że na zakażenia szczególnie narażone są osoby przewlekle chore, wielokrotnie hospitalizowane oraz kontaktujące się z nosicielami wirusów HCV i HBs.


Rysunek XI.1.1.
Zatrucia pokarmowe spowodowane pałeczką Salmonella


Rysunek XI.1.2.
Zachorowania na wirusowe zapalenie wątroby typu B i C

1.1.3. Grupa chorób, w których stosowane są szczepienia ochronne

W zachorowaniach na choroby, przeciwko którym stosuje się uodpornienie drogą szczepień ochronnych, a także przenoszonych drogą kropelkową obserwuje się sytuację stabilną.


Tabela XI.1.1.
Szczepienia ochronne w latach 1999-2001
1987 r.- WZW III dawka - 83,6%%;II dawka - 9,5%%liczba dzieci - 1963
1986 r.- WZW III dawka - 95,8%%;II dawka - 2,0%%liczba dzieci - 2092

1.1.4. Zatrucia chemiczne

Niezadowalająca sytuacja epidemiologiczna jest nadal obserwowana w zakresie zatruć chemicznych. W 2001 r. odnotowano 103 zatrucia lekami, w tym 74 zatrucia uznano za próby samobójcze. Zdecydowaną poprawę odnotowano natomiast w przypadku zatruć bieluniem dziędzierzawą: w 2000 r. stwierdzono 42 zatrucia, a w 2001 r. już tylko jedno.


Rysunek XI.1.3.
Zatrucia chemiczne w latach 1999-2001

1.2. Ocena zaopatrzenia ludności w wodę

W 2001 r. nadzorem sanitarnym objęto 16 wodociągów, w tym 1 wodociąg o wydajności między 10 a 100 tys. m3/d, 11 wodociągów o wydajności od 10 do 1000 m3/d oraz 4 wodociągi o wydajności poniżej 10 m3/d. Przeprowadzono łącznie 28 kontroli urządzeń wodociągowych i 274 kontrole z poborami wody. Pobrano 270 próbek wody do badań bakteriologicznych i 194 próbki do badań fizyczno-chemicznych. Wykonano 225 oznaczeń chloru.
Na 13 skontrolowanych obiektów wodociągowych w 4 przypadkach stwierdzono usterki sanitarno-techniczne, w związku z czym na właścicieli obiektów nałożono 1 decyzję administracyjną oraz 3 zalecenia zobowiązujące do poprawy stanu sanitarnego. Wszystkie skontrolowane wodociągi utrzymane są w dostatecznym stanie sanitarno-higienicznym.
Jakość wody pod względem bakteriologicznym w większości wodociągów nie budziła zastrzeżeń. Fizyczno-chemiczne parametry wody z 4 wodociągów o wydajności 10-1000 m3/d nie odpowiadały aktualnie obowiązującym przepisom sanitarnym, w związku z czym na właścicieli urządzeń wodnych nałożono 2 decyzje administracyjne oraz 4 zalecenia zobowiązujące do poprawy jakości wody. Poprawę uzyskano w 2 wodociągach o wydajności 10-1000 m3/d.
Na 13 studni awaryjnych istniejących w Gorzowie, zbadano wodę pobraną z 12. Wyniki wskazują, że pod względem bakteriologicznym jakość wody odpowiadała wymaganiom sanitarnym w 3 studniach, natomiast pod względem fizyczno-chemicznym jakość wody w żadnej studni nie odpowiadała normom.
Zwodociągowanie miasta wynosi ok. 97%, a pozostałe 3% zaopatrywane jest w wodę z ujęć lokalnych i studni przydomowych. Badania przeprowadzone w latach ubiegłych wykazały, że woda z tych ujęć w licznych przypadkach nie odpowiadała wymaganiom sanitarnym.


Tabela XI.1.2.
Wyniki kontroli wodociągów



Tabela XI.1.3.
Odchylenia od wymaganego składu fizyczno-chemicznego



Tabela XI.1.4.
Awaryjne zaopatrzenie w wodę

1.3. Ocena ochrony powietrza atmosferycznego

W zakresie sanitarnej ochrony powietrza atmosferycznego wykonano badania opadu pyłu na 7 stanowiskach pomiarowych, przeprowadzono 84 kontrole oraz dokonano 81 oznaczeń opadu pyłu.
W 2001 r. średni roczny opad pyłu wyniusł 87,4 g/m2 (norma 200 g/m2) i w porównaniu z rokiem poprzednim uległ zmniejszeniu. Najwyższą wartość tego wskaźnika zanotowano w punkcie pomiarowym przy ul. Podmiejskiej.
Sekcja Higieny Komunalnej prowadziła także badania zanieczyszczenia powietrza w pomieszczeniach przeznaczonych na stały pobyt ludzi oraz w placówkach oświatowo-wychowawczych. Badania te dotyczyły 30-minutowych stężeń tlenku węgla w powietrzu.
W związku z zatruciami tlenkiem węgla przeprowadzono w 8 obiektach mieszkalnych 10 kontroli i dokonano 21 oznaczeń tlenku węgla. W 5 przypadkach stwierdzono przekroczenie dopuszczalnej wartości stężeń CO. Powodem obecności tlenku węgla w powietrzu lokali mieszkalnych były m.in.: niedrożne przewody wentylacyjne i spalinowe oraz niesprawne technicznie termy gazowe.
W ramach nadzoru w 11 obiektach placówek oświatowo-wychowawczych, które korzystają z własnych kotłowni węglowo-koksowych, przeprowadzono 11 kontroli i dokonano 41 oznaczeń tlenku węgla w salach zajęć. W wyniku przeprowadzonych pomiarów stwierdzono, że 30-minutowe stężenia tlenku węgla w skontrolowanych placówkach nie przekraczają dopuszczalnej normy.


Tabela XI.1.5.
Zestawienie średniorocznych wartości opadu pyłu w latach 2000-2001



Tabela XI.1.6.
Toksykologiczne badanie powietrza na zawartość CO
(dopuszczalne stężenie 30-minutowe 10 mg/m 3)

1.4. Ocena stanu sanitarnego obiektów i urządzeń komunalnych

Pod nadzorem pozostawało 499 obiektów użyteczności publicznej. Skontrolowano 478 obiektów, przeprowadzono 808 kontroli, w tym 56 kontroli z poborami próbek. Przedmiotem kontroli było sprawdzenie warunków sanitarno-higienicznych w tych obiektach. Jako zły oceniono 1 obiekt. Dokonano 46 kontroli z poborami próbek wody z niecki basenów, w trakcie których wykonano 62 oznaczenia poziomu chloru w wodzie - nie stwierdzono przekroczeń. Ponadto pobrano 4 próbki piasku z piaskownic zlokalizowanych na placach zabaw dla dzieci. Próbki piasku w zakresie wskaźników mikrobiologiczno-parazytologicznych oraz zawartości pierwiastków śladowych (metali ciężkich: ZN, Cu, Pb, Cd, Cr, Ni, Hg) odpowiadały kryteriom gleby czystej w niewielkim stopniu narażonej na zanieczyszczenia przemysłowe. Pozostałe 6 kontroli z poborami próbek dotyczyło badania jakości wody z rzeki Warty i zbiorników wodnych.
Z uwagi na zanieczyszczenie bakteriologiczne wody w niecce basenu kąpielowego wydano 4 decyzje o zakazie kąpieli, jednocześnie zobowiązując właściciela obiektu do poprawy jakości wody.

1.4.1. Stan sanitarny zakładów opieki zdrowotnej

Pod nadzorem pozostawało 139 obiektów służby zdrowia. Przedmiotem kontroli była ocena stanu sanitarno-higienicznego zakładów, sposób postępowania z bielizną szpitalną, odpadami komunalnymi, odpadami medycznymi oraz gospodarka wodno-ściekowa.
W grupie obiektów służby zdrowia pogorszenie stanu sanitarno-higienicznego odnotowano w oddziałach łóżkowych wszystkich trzech szpitali oraz w działach pomocniczych tj. w pralni i w zakładzie patomorfologii (szpitale przy ul. Warszawskiej i ul. Walczaka). Zastrzeżenia natury sanitarnej dotyczyły także niektórych poradni przyszpitalnych. Poprawę stanu sanitarno-higienicznego po wydanych zaleceniach Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Gorzowie uzyskano w 11 obiektach.
Na terenie miasta funkcjonuje 176 indywidualnych praktyk lekarskich. Przeprowadzono w nich 31 kontroli sanitarnych, a ich stan sanitarno-higieniczny oceniono jako dostateczny.


Tabela XI.1.7.
Zakłady opieki zdrowotnej

1.4.2. Stan sanitarny środków transportu publicznego

Bieżący stan sanitarno-higieniczny tramwajów i autobusów miejskich oceniono jako dostateczny. Zastrzeżenia dotyczyły: stanu sanitarno-porządkowego w wagonach pociągów osobowych ze względu na niedokładnie czyszczone powierzchnie podłóg, ścian i grzejników.


Tabela XI.1.8.
Kontrole sanitarne środków transportu publicznego

1.4.3. Skargi

Tematyka skarg była różnorodna i głównie dotyczyła warunków mieszkaniowych związanych z zawilgoceniem lokali, ich niewłaściwego użytkowania oraz zanieczyszczenia posesji.


Tabela XI.1.9.
Skargi

1.5. Bezpieczeństwo sanitarne w zakresie jakości zdrowotnej środków spożywczych

W 2001 r. na terenie miasta skontrolowano 1080 obiektów żywieniowych i zakładów obrotu żywnością, przeprowadzając w nich 1830 kontroli sanitarnych, i aż 876 razy zakwestionowano ich stan sanitarno-higieniczny (48%).
Pobrano ogółem 402 próbki żywności do badań laboratoryjnych, z czego 24% zostało zakwestionowanych z powodu nieodpowiednich parametrów chemicznych i mikrobiologicznych. Wśród potencjalnych źródeł zagrożeń sanitarnych należy wymienić przede wszystkim: sklepy, kioski, punkty małej gastronomii oraz prowadzenie działalności na zasadach tzw. handlu okrężnego. W sklepach i kioskach zagrożenie wynika z przetrzymywania środków spożywczych łatwo psujących się w nieprawidłowej temperaturze, w punktach małej gastronomii z rozszerzenia działalności poza zakres określony w zgodzie na prowadzenie działalności, a w przypadku handlu okrężnego środkami spożywczymi z braku bieżącej wody, donoszonej w niedostatecznej ilości, co uniemożliwia zachowanie odpowiedniego stanu sanitarnego. Wśród zagrożeń mających wpływ na jakość zdrowotną środków spożywczych na pierwszy plan wysuwają się trzy kategorie:
1. higiena personelu,
2. stan sanitarno-higieniczny obiektów,
3. jakość zdrowotna środków spożywczych.
Podkreślić należy, że szkodniki żywności, takie jak owady i gryzonie stanowią istotny czynnik zagrożenia i świadczą o złym stanie sanitarno-higienicznym obiektu z uwagi na możliwość przenoszenia drobnoustrojów chorobotwórczych.


Tabela XI.1.10.
Zagrożenia mające wpływ na jakość zdrowotną środków spożywczych

1.6. Ocena zagrożeń występujących na stanowiskach pracy

W 2001 r. przeprowadzono ogółem 362 kontrole w 332 zakładach pracy zatrudniających łącznie 19 554 pracowników. W warunkach przekroczeń norm higienicznych było zatrudnionych 1989 osób, w tym m.in. ze względu na poniższe czynniki:
- hałas - 1763 pracowników,
- pył - 168 pracowników,
- substancje chemiczne - 150 pracowników,
- wibracje - 18 pracowników.
W kontakcie z substancjami o działaniu rakotwórczym na organizm zatrudniano 593 osoby.

Na terenie miasta jest nadal pewna liczba zakładów, w których pomimo czynionych od lat starań zmierzających ku poprawie warunków pracy, sytuacja nie ulega znaczącej zmianie. Głównym problemem jest zwykle trudny do wyeliminowania ponadnormatywny hałas emitowany przez urządzenia produkcyjne oraz nadmierne zapylenie. W tych przedsiębiorstwach prowadzi się wzmożony nadzór nad warunkami pracy osób zatrudnionych, żądając od pracodawców systematycznego przedstawiania ocen stanu zdrowia pracowników, ze szczególnym uwzględnieniem wyników badań audiometrycznych oraz spirometrycznych, a także wymaga się bezwzględnego stosowania środków ochrony osobistej na zagrożonych stanowiskach pracy. Ponadto żąda się przeprowadzania pomiarów czynników szkodliwych na stanowiskach pracy z częstotliwością określoną przepisami. Wzmożonym nadzorem objęte są także zakłady stosujące w procesie produkcji lub w usługach substancje o działaniu rakotwórczym.
Przeprowadzono kontrole w 15 zakładach pracy chronionej. Nie stwierdzono uchybień. Pracownicy niepełnosprawni nie są zatrudniani w warunkach przekroczenia norm higienicznych czynników szkodliwych. W 2001 r. wydano 6 decyzji stwierdzających chorobę zawodową (w 2000 r. wydano ich 21 decyzji, a w 1999 r. 31).

1.7. Bezpieczeństwo sanitarne w placówkach oświatowo - wychowawczych

Na terenie miasta znajdują się 124 placówki oświatowo-wychowawcze, w których przeprowadzono 173 kontrole sanitarne. W czasie kontroli ocenie poddano m.in. następujące parametry: oświetlenie elektryczne, rozkłady zajęć lekcyjnych, temperaturę pomieszczeń oraz pomiary stanowisk pracy uczniów i ich higienę osobistą.
Na 15 skontrolowanych palcówek (12%) w 2 oświetlenie elektryczne było niezgodne z PN (dotyczyło to 16 pomieszczeń).
Tygodniowe rozkłady zajęć lekcyjnych sprawdzono w 24 szkołach podstawowych i 15 szkołach średnich. We wszystkich tych placówkach rozkłady zajęć ułożone były prawidłowo. Pomiary temperatury przeprowadzono w 81 placówkach (65%) w 1290 pomieszczeniach i nie stwierdzono nieprawidłowości.
Pomiary stanowisk pracy ucznia przeprowadzone zostały w 24 szkołach podstawowych, w 16 szkołach średnich i 32 przedszkolach (58% ogółu placówek).
Pomiary wykazały, że w 10 szkołach podstawowych 27 uczniów siedziało nieprawidłowo.
Przeglądem czystości osobistej sprawdzeniem objęto 47 747 dzieci. W wyniku kontroli wykryto 78 przypadków wszawicy i 6 zachorowań na świerzb.


Tabela XI.1.11.
Ilość pobranych próbek

 

2. Zakłady uciążliwe dla środowiska

Marek Demidowicz

Każdy zakład korzystający ze środowiska jest w jakiś sposób uciążliwy dla środowiska. Oczywiście skala tej uciążliwości bywa bardzo różna, a jej ocena uzależniona od zastosowanych kryteriów i norm prawnych. W Polsce od wielu lat funkcjonują np. lista zakładów szczególnie uciążliwych w skali kraju tzw. lista krajowa lub lista 80 (od początkowej ilości zakładów tam umieszczonych) oraz listy wojewódzkie. Listy te stanowią wykazy zakładów szczególnie uciążliwych i definiują problemy ekologiczne konieczne do rozwiązania aby dany zakład mógł być z nich wykreślony. Na terenie Gorzowa nigdy nie było zakładów z listy krajowej, były natomiast od początku zakłady z listy wojewódzkiej. Inne podejście do tego zagadnienia prezentuje przykład listy inwestycji szczególnie szkodliwych dla środowiska i zdrowia ludzi, na której umieszczono zakłady, obiekty i instalacje spełniające jedynie kryterium wielkości, zgodnie z wymogami przepisów o zagospodarowaniu przestrzennym. Lista ta ma za zadanie jedynie informować, że organem ochrony środowiska właściwym do prowadzenia postępowania administracyjnego wobec tych zakładów jest wojewoda. W dalszej części omówiono krótko te dwie listy w odniesieniu do terenu Gorzowa.
We wrześniu 1990 r. Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa zwrócił się do wojewodów z propozycją utworzenia wojewódzkich list zakładów szczególnie uciążliwych dla środowiska. Wykaz tych zakładów został sporządzony w wyniku współpracy wydziałów ochrony środowiska urzędów wojewódzkich i Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska. Utworzona wówczas lista zakładów szczególnie uciążliwych dla środowiska w byłym województwie gorzowskim obejmowała 14 zakładów, z tego 5 zakładów znajdujących się w Gorzowie. Na liście wojewódzkiej znalazły się wszystkie największe w owym czasie przedsiębiorstwa z terenu Gorzowa, a mianowicie: Elektrociepłownia "Gorzów", Zakłady Przemysłu Jedwabniczego "Silwana", Zakłady Włókien Chemicznych "Stilon", Zakłady Mięsne "WPRP" i Zakłady Mechaniczne "Gorzów".
Po reformie administracyjnej 1999 r. sporządzono listę zakładów szczególnie uciążliwych w województwie lubuskim. Lista taka powstała 10 listopada 1999 r. w porozumieniu z Urzędem Marszałkowskim i Lubuskim Urzędem Wojewódzkim. Przy jej tworzeniu uwzględniono zakłady znajdujące się dotychczas na listach byłych województw zielonogórskiego i gorzowskiego, w których nie zlikwidowano do tamtej pory źródeł uciążliwości, a także wpisano na listę 3 nowe podmioty. Na nowej liście znalazły się tylko 3 (z poprzednich 5) zakłady z Gorzowa: Zakłady Przemysłu Jedwabniczego "Silwana", Zakłady Włókien Chemicznych "Stilon" i Zakłady Mięsne "WPRP".
Na liście nie znalazła się Elektrociepłownia "Gorzów", gdzie do niedawna największą uciążliwość dla środowiska stwarzał przestarzały blok EC-1, główne źródło emisji zanieczyszczeń do powietrza, szczególnie pyłów. Po instalacji turbiny gazowej i uruchomieniu bloku parowo-gazowego, który zastąpił wyłączony z eksploatacji blok EC-1, emisja pyłów z Elektrociepłowni radykalnie się zmniejszyła. Na listę nie wpisano także Zakładów Mechanicznych "Gorzów", gdzie uciążliwości dla środowiska ustały wraz z ograniczeniem działalności zakładu, a następnie jego upadłością.
W 2001 r. z listy wykreślono kolejny podmiot tj. Zakłady Mięsne "WPRP" w związku z jego likwidacją i zaprzestaniem produkcji. Zresztą na krótko przed ogłoszeniem upadłości, w II kwartale 2000 r., dokonano wymiany chłodniczej instalacji amoniakalnej na freonową, co wyeliminowało stosowanie amoniaku w instalacji chłodniczej, a zakład przestał stwarzać istotne zagrożenie dla środowiska i mieszkańców miasta.
Do niedawna bliskie wykreślenia z listy były Zakłady Przemysłu Jedwabniczego "Silwana". Uzależnione było to od zakończenia budowy oczyszczalni ścieków i uzyskania założonego efektu ekologicznego. Zakończono już wprawdzie prace budowlane na terenie modernizowanej oczyszczalni ścieków i rozpoczęto jej wyposażanie w nowe urządzenia technologiczne, ale zakład przeżywa jednak obecnie okres poważnych trudności z utrzymaniem się na rynku - dlatego należy mieć nadzieję, że skreślenie z listy wojewódzkiej nastąpi z powodu osiągnięcia efektu ekologicznego, a nie wskutek likwidacji zakładu.
W Zakładach Włókien Chemicznych "Stilon" największe potencjalne zagrożenie stwarza stosowanie amoniaku jako czynnika chłodniczego w instalacji chłodniczej. Zakład podlega ciągłej modernizacji i stosuje odpowiednie zabezpieczenia, jednak ilość używanej substancji niebezpiecznej - 150 Mg amoniaku - i usytuowanie chłodni amoniakalnej w pobliżu wielkich osiedli mieszkaniowych powodują, że zakład ten pozostaje na liście. W 2002 r. rozpoczęto starania o sfinansowanie likwidacji instalacji amoniakalnej.
Zakłady z list wojewódzkich są objęte systemem szczególnego nadzoru ze strony Inspekcji Ochrony Środowiska. Obecnie, po 12 latach ich funkcjonowania, można stwierdzić, że większość zakładów ograniczyła swoje oddziaływanie na środowisko, a wiele istniejących problemów ekologicznych zostało definitywnie rozwiązanych. Lista wojewódzka jest na bieżąco weryfikowana i nie można wykluczyć, że w przyszłości pojawią się na niej inne zakłady z terenu miasta, bowiem wraz z poprawą sytuacji ekologicznej w wielkich zakładach zaostrzają się także kryteria dotyczące pozostałych podmiotów korzystających ze środowiska.
W maju 2000 r. Wojewoda Lubuski utworzył listę inwestycji szczególnie szkodliwych dla środowiska i zdrowia ludzi, w rozumieniu Rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 14 lipca 1998 r. w sprawie określenia rodzajów inwestycji szczególnie szkodliwych dla środowiska i zdrowia ludzi albo mogących pogorszyć stan środowiska oraz wymagań, jakim powinny odpowiadać oceny oddziaływania na środowisko tych inwestycji (Dz. U. Nr 93, poz. 589 z 1998 r.) na terenie województwa lubuskiego. Na liście tej znalazło się także kilka zakładów zlokalizowanych w Gorzowie (tabela XI.2.1.). Cel utworzenia takiej listy to określenie zakładów, dla których właściwym organem w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawach ochrony środowiska jest wojewoda. Wg obecnie obowiązującej nomenklatury, zgodnie z przepisami ustawy Prawo ochrony środowiska, wojewoda jest właściwy w sprawach związanych z przedsięwzięciami mogącymi znacząco oddziaływać na środowisko oraz z eksploatacją instalacji na terenach zakładów zaliczanych do tych przedsięwzięć. Jednak do czasu wydania przez Radę Ministrów rozporządzenia określającego rodzaje tych przedsięwzięć, jednak nie dłużej niż do 30 czerwca 2003 r., zachowują moc przepisy dotychczasowe. I tak za przedsięwzięcia mogące znacząco oddziaływać na środowisko uważa się inwestycje szczególnie szkodliwe dla środowiska i zdrowia ludzi, określone w wymienionym na wstępie rozporządzeniu.


Tabela XI.2.1.
Inwestycje szczególnie szkodliwe dla środowiska i zdrowia ludzi na terenie Gorzowa

 

3. Edukacja ekologiczna

Dorota Szukalska-Koźlakowska

Polityka ekologiczna prowadzona przez władze Gorzowa zakłada, obok podejmowania konkretnych działań inwestycyjnych i rozwiązań systemowych, mających na celu poprawę stanu środowiska, a tym samym zmniejszenie uciążliwości, na które narażeni są mieszkańcy miasta, inicjowanie i prowadzenie przedsięwzięć z zakresu edukacji ekologicznej. Nakazem chwili jest takie kształtowanie świadomości ekologicznej społeczeństwa, w tym szczególnie dzieci i młodzieży, aby mogło ono z przekonaniem realizować cele zrównoważonego rozwoju.
Właśnie w tym celu już w grudniu 1994 r. opracowany został przez pracowników Wydziału Ochrony Środowiska i Rolnictwa program "Teoretyczna i praktyczna edukacja ekologiczna dzieci i młodzieży szkolnej oraz propagowanie zagadnień ochrony środowiska". Program zakłada przyjęcie trzech form działania:
- teoretyczno-praktyczna - szkolna edukacja ekologiczna,
- poznawcza - czynny udział w kształtowaniu środowiska,
- popularyzacyjna - imprezy, festyny, konkursy itp.
Opracowując ten program, kierowano się między innymi przesłaniem zawartym w przysłowiu: "słyszę - zapominam, widzę - pamiętam, czynię - rozumiem". Stąd też program zakłada przede wszystkim włączenie dzieci, młodzieży i dorosłych mieszkańców naszego miasta w praktyczne formy edukacji ekologicznej. Celem prowadzonej edukacji ekologicznej jest uwrażliwienie mieszkańców miasta na współczesne problemy ochrony środowiska, uzmysłowienie nieodłącznych związków człowieka z przyrodą, a także zachęcenie do działań i proekologicznych wyborów na co dzień, czyli życia przyjaznego dla środowiska.

Przedsięwzięcia z zakresu edukacji ekologicznej

3.1. Edukacja ekologiczna w szkołach

Edukacja ekologiczna, to zadanie, które pozwala przygotować nowe pokolenia, aby w sposób mądry i odpowiedzialny kierowały światem. Edukacja ekologiczna musi wskazywać taką drogę do rozwoju świata, by zachować jego piękno, wartości i zasoby. Ci, którzy podejmują się edukacji ekologicznej muszą być szczególnie świadomi i dobrze przygotowani.


Szkolenie nauczycieli
W edukacji ekologicznej podstawową rolę spełniają nauczyciele i wychowawcy. Otwiera się przed nimi zadanie - przekazać następnym pokoleniom nie tylko wiedzę, lecz nauczyć dzieci i młodzież widzieć, czuć i kochać. To nie tylko wiedza daje bodziec do działania, lecz emocjonalny stosunek do otaczającej nas przyrody.
Aby wskazać nauczycielom jak przekazywać informacje, jak nie frustrować tylko budzić zaangażowanie i chęć działania oraz skąd brać pomysły i materiały dydaktyczne, organizowane są szkolenia dla nauczycieli prowadzone przez doświadczonych w tym zakresie specjalistów. Do tej pory w takich szkoleniach wzięło udział ponad 200 nauczycieli.


fot. UM Gorzów
Jedno ze szkoleń nauczycieli zorganizowane na terenie Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Gliśnie

Przeprowadzenie warsztatów ekologicznych w szkołach
Celem edukacyjnych warsztatów szkolnych jest uwrażliwienie dzieci i młodzieży na współczesne problemy ochrony środowiska, a także zachęcenie do działań i proekologicznych wyborów, na co dzień, czyli życia przyjaznego dla środowiska. Dotychczas zostały przeprowadzone 4 tego typu zajęcia w II Liceum Ogólnokształcącym, Zespole Szkół Technicznych i Ogólnokształcących oraz w Szkołach Podstawowych Nr 6 i 15.

Pomoc w zdobywaniu przez placówki oświatowe materiałów dydaktycznych
Niezwykle ważne jest wyposażenie nauczycieli w odpowiednie pomoce dydaktyczne. Są to publikacje przeznaczone dla nauczycieli, pomoce dydaktyczne dla uczniów do pracy w czasie lekcji oraz wydawnictwa przeznaczone dla bibliotek ogólnych lub gabinetów przedmiotowych.

Inicjowanie prowadzenia przez szkoły całorocznych badań środowiska
Prowadzenie przez szkoły badań, obserwacji i doświadczeń - czynne uczestniczenie w tych pracach dzieci i młodzieży - ma znaczny wpływ na zrozumienie procesów zachodzących w środowisku, skalę jego zanieczyszczenia, zagrożenia i możliwości przeciwdziałania. Poprzez pomoc w wyposażeniu szkolnego minilaboratorium ekologicznego mobilizuje się nauczycieli do prowadzenia cyklicznych, ciekawych i użytecznych lekcji.

Pomoc w organizowaniu wycieczek szkolnych
Większość wycieczek ukierunkowana jest na obszary chronione województwa. Każde obcowanie z przyrodą, poznawanie jej tajemnic i uroków, kształtuje proekologiczne postawy i zachowania.

Tematyczne imprezy ekologiczne
Przeprowadzanie konkursów, konferencji, szkolnych i międzyszkolnych spartakiad wiedzy ekologicznej to formy edukacji, które bezpośrednio organizują i skupiają młodzież do wnoszenia często poważnego wysiłku intelektualnego. Takie też formy bywają przyczyną rodzenia się pasji przyrodniczych, a na pewno kształtują pozytywne postawy i zachowania. Stąd też program zakłada poważny wkład miasta w inicjowanie i pomoc w organizacji tego typu imprez.


fot. UM Gorzów
Konkurs wiedzy ekologicznej zorganizowany w I Społecznym Liceum Ogólnokształcącym

3.2. Poznawanie i kształtowanie przyrody miasta

Prowadzenie nasadzeń
Posadzone drzewo, krzew lub inna roślina, a następnie stała ich pielęgnacja przez dzieci, uzmysławia im nie tylko ile pracy i czasu trzeba poświęcić na oczekiwany efekt, ale także jest elementem poznawczym i uwrażliwiającym na potrzebę ochrony całej zieleni. Z tych względów inicjujemy prowadzenie nasadzeń przez szkoły na ich terenie i terenach przyszkolnych pod hasłem "Każde dziecko ma swojego zielonego przyjaciela".

Utworzenie ścieżki dydaktycznej
Ścieżkę dydaktyczną utworzono w ogrodzie dendrologicznym przy Muzeum. Celem utworzenia ścieżki dydaktycznej było przybliżenie w szerszym zakresie bogatego zbioru dendrologicznego szczególnie dzieciom, młodzieży szkolnej oraz dorosłym mieszkańcom naszego miasta. Ścieżkę dydaktyczną zaprojektowano tak, by podczas spaceru, można było zobaczyć jak najwięcej krajowych i egzotycznych drzew i krzewów. Oznaczono 115 gatunków i odmian drzew i krzewów, które są oznakowane wzdłuż ścieżki tabliczkami informacyjnymi z nazwą łacińską i polską, a także informacją o występowaniu danego gatunku. Przebieg ścieżki został zaznaczony na planie ogrodu, umieszczonym na tablicy informacyjnej. Wydany został również folder, który oprócz krótkiej historii ogrodu i jego walorów dendrologicznych, zawiera opis przebiegu ścieżki z charakterystyką oznaczonych drzew i krzewów oraz plan trasy.

Oznakowanie ciekawych okazów dendrologicznych
W celu umożliwienia mieszkańcom naszego miasta poznania nazw ciekawych i okazałych drzew oznaczono tabliczkami z nazwą łacińską i polską ponad 100 drzew w parkach i na skwerach. Zaznaczyć trzeba, że wszystkie pomniki przyrody, oprócz obowiązującego oznakowania, posiadają również takie tabliczki.


3.3. Popularyzacja proekologicznych postaw i zachowań.

Organizacja uroczystych obchodów Dnia Ziemi
Obchody Dnia Ziemi w naszym mieście stały się już tradycją. W roku 2001 r. zorganizowano je już po raz ósmy i, ze względu na ich wysoce edukacyjne walory, będą organizowane także w latach następnych. Imprezy towarzyszące to: konkursy wiedzy ekologicznej, seminaria, konkurs na plakat, na najciekawszą inicjatywę proekologiczną, na projekt zagospodarowania terenu zielonego szkoły, wiosenny gorzowski tydzień porządków. Finałem obchodów jest miejski mityng w amfiteatrze.

Organizacja Kampanii "Sprzątanie Świata"
Nasze miasto bierze udział w tej spontanicznej i sympatycznej ogólnoświatowej akcji już od 1995 r., uznając ją za jedną z najefektywniejszych metod edukacji ekologicznej. Dzieci i młodzież z wielkim zaangażowaniem biorą udział w kampanii, sprzątają okolice szkół, przedszkoli, parki i skwery. W kampanii uczestniczą od wielu już lat pracownicy Urzędu Miasta. W czasie kampanii jej uczestnicy, co roku we wrześniu, sprzątając nasze miasto zbierają kilkanaście ton odpadów.


fot. UM Gorzów
Obchody Dnia Ziemi w gorzowskim amfiteatrze



fot. UM Gorzów
Sprzątanie Świata w 2001 r.

Organizacja miejskich konkursów
Od kilku już lat organizowane są konkursy: "Najpiękniejsza kompozycja kwiatowa na balkonach", "Domy w ogrodach" i "Najlepszy Pracowniczy Ogród Działkowy". Celem konkursów jest uwrażliwienie mieszkańców na potrzebę ochrony zieleni, uzmysłowienie nieodłącznych związków człowieka z przyrodą oraz podniesienie estetyki miasta. Po zakończeniu każdej edycji konkursów odbywa się spotkanie Prezydenta Miasta z uczestnikami, podczas którego podsumowywane są wyniki konkursów, a laureatom wręczane nagrody.


fot. UM Gorzów
Balkon pani Danuty Perz - laureata konkursu "Najpiękniejsza kompozycja kwiatowa na balkonach", w 2000 r.


fot. UM Gorzów
Ogród pana Stefana Gewerta -laureata konkursu "Domy w ogrodach " w 2001 r.

3.4. Inne formy edukacji ekologicznej

W latach 1996 i 1997 zorganizowano, przy współpracy Regionalnego Ośrodka Edukacji Ekologicznej w Krakowie oraz Forum Liderów Biznesu Księcia Walii w Londynie, szkolenie w zakresie budowania współpracy w celu efektywnego rozwiązywania problemów środowiskowych. W 2000 r. odbyła się kolejna edycja szkolenia, tym razem zorganizowana przy współpracy Fundacji Partnerstwo dla Środowiska z Krakowa. Celem szkolenia było: uświadomienie potrzeby partnerskiego podejścia i współpracy przy rozwiązywaniu konfliktów związanych z ochroną środowiska z praktycznego punktu widzenia, doskonalenie umiejętności skutecznego porozumiewania się i negocjacji, doskonalenie umiejętności kreatywnego myślenia.
W październiku 1997 r., wspólnie z Regionalnym Ośrodkiem Edukacji Ekologicznej w Krakowie, z którym miasto podpisało porozumienie o wzajemnej współpracy, zorganizowano spotkanie informacyjne dla nauczycieli gorzowskich szkół i przedszkoli dotyczące polsko- amerykańskiego projektu "Błękitny Kciuk". Centrum uwagi wszelkich działań podejmowanych w tym projekcie stanowią zasoby wody pitnej, a ściślej konieczność i sposoby ich oszczędzania i ochrony.
Wspólnie z Fundacją na Rzecz Odzysku Odpadów Aluminiowych RECAL zaprosiliśmy przedstawicieli gorzowskich szkół i przedszkoli do udziału w tzw. "Programie Puszkowym". Do programu przystąpiło kilkanaście szkół i przedszkoli. Od listopada 2000 r. do kwietnia 2001 r. uczestnicy zebrali 2 354 kg puszek. Rekordzistą okazał się Maciej Leśków, który sam zebrał 2 000 puszek. Otrzymał za to specjalną nagrodę od Prezydenta Miasta.
W 1996 r. rozpoczęto prace nad wydaniem albumu "Pomniki przyrody Gorzowa Wlkp." Album został wydany w 1997 r., zawiera on 140 fotografii i opis ponad 40 pomników przyrody. W lutym 1999 r. wydana została następna publikacja poświęcona przyrodzie naszego miasta. Jest to również wydanie albumowe zatytułowane "Gorzów Wielkopolski miasto parków i ogrodów". Ze względu na wyczerpanie się nakładów obu albumów w 2001 r. wznowiono obie publikacje. Podstawowym celem wydawania tego rodzaju albumów jest przedstawienie cennych zasobów przyrodniczych naszego miasta, a przez to zwiększenie zainteresowania mieszkańców przyrodą i potrzebą jej ochrony.
Aby przybliżyć mieszkańcom Gorzowa zagadnienia dotyczące stanu środowiska miasta Urząd Miejski wspólnie z Wojewódzkim Inspektoratem Ochrony Środowiska wydaje co dwa lata raporty na ten temat (jest to bardzo dokłada analiza istniejącego stanu). Pierwszy raport ukazał się w 1996 r., a niniejszy jest już czwartym z kolei. Wysoki poziom merytoryczny prezentowanych w raportach ocen i analiz umożliwił wydawanie raportów w Bibliotece Monitoringu Środowiska - uznanej serii wydawniczej Inspekcji Ochrony Środowiska.


Ostatni raport, prezentujący wyniki badań środowiska miasta z lat 1998-1999
dostępny jest także na stronie domowej Delegatury WIOŚ www.gorzow.pios.gov.pl

Realizacja tak bogatego programu wymaga naturalnie odpowiednich środków finansowych. Rada Miejska uznając, że edukacja ekologiczna jest potrzebą chwili zatwierdza przedkładane projekty finansowe na te cele ze zrozumieniem. Trzeba zaznaczyć, że nie są to jednak środki zbyt wygórowane. Na cykliczną, coroczną realizację programu, wzbogacaną o nowe formy wydaje się 50 000-100 000 zł. Fundusze na edukację ekologiczną pochodzą przede wszystkim z GFOŚiGW.
Na projekty: "Szkolenie nauczycieli w zakresie praktycznych form edukacji ekologicznej" oraz szkolenie "Budowanie współpracy w celu efektywnego rozwiązywania problemów środowiskowych" otrzymaliśmy środki z Funduszu PHARE CBC. Niektóre projekty były też dofinansowane przez WFOŚiGW w Gorzowie i Zielonej Górze.
W latach następnych zamierzamy kontynuować realizację programu "Teoretyczna i praktyczna edukacja ekologiczna dzieci i młodzieży szkolnej oraz propagowanie zagadnień ochrony środowiska" wzbogacając go o nowe treści i formy działania.
Wysiłki władz miasta w zakresie poprawy stanu środowiska, a także prowadzonych działań edukacyjnych docenione zostały w konkursie "Miasto, a wymagania Unii Europejskiej" ogłoszonym pod patronatem Komisji Europejskiej, Dyrekcji Generalnej XI ds. Środowiska, Bezpieczeństwa Nuklearnego i Obrony Cywilnej. W konkursie wzięło udział 215 miast z Europy Środkowej i Wschodniej, w tym 61 miast z Polski. Gorzów znalazł się w gronie 20 miast finalistów i otrzymał honorowy dyplom.

 

4. Gminny i Powiatowy Fundusz Ochrony Środowiska

Dorota Szukalska-Koźlakowska

Gminne i Powiatowe Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej utworzone zostały na podstawie ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska, ich funkcjonowanie podtrzymane zostało przez ustawę Prawo ochrony środowiska, obowiązującą od 1 października 2001 r. W przeciwieństwie do Narodowego i Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, nie posiadają one osobowości prawnej. Gminne i powiatowe fundusze są funduszami celowymi w rozumieniu ustawy o finansach publicznych, ich przychody gromadzone są na odrębnym rachunku bankowym. Gminne fundusze funkcjonują już od 1994 r., natomiast powiatowe od 1999 r.
Przychodami GFOŚiGW i PFOŚiGW są wpływy z tytułu opłat za korzystanie ze środowiska i administracyjnych kar pieniężnych pobieranych na podstawie cytowanej ustawy oraz przepisów szczególnych. Zarząd Województwa i Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska prowadzą wyodrębnione rachunki bankowe w celu gromadzenia i redystrybucji tych wpływów. Przychodami funduszy mogą być też wpływy z przedsięwzięć, dobrowolne wpłaty, zapisy i darowizny oraz świadczenia rzeczowe i środki pochodzące z fundacji.
Na przychody gminnego funduszu składa się 50% wpływów za składowanie odpadów na terenie gminy i 20% wpływów z opłat i kar za pozostałe rodzaje gospodarczego korzystania ze środowiska, a także całość wpływów z tytułu opłat i kar za usuwanie drzew i krzewów.
Przychody powiatowego funduszu to 10% wpływów za składowanie odpadów na terenie powiatu, 10% wpływów z opłat i kar za pozostałe rodzaje gospodarczego korzystania ze środowiska.
Przeznaczenie środków funduszy jest ściśle określone w ustawie Prawo ochrony środowiska. Środki gminnych funduszy można przeznaczać na:
- edukację ekologiczną, propagowanie działań proekologicznych oraz zasady zrównoważonego rozwoju,
- wspomaganie realizacji zadań państwowego monitoringu środowiska,
- wspomaganie innych systemów kontrolnych i pomiarowych oraz badań stanu środowiska, a także systemów pomiarowych zużycia wody i ciepła,
- realizowanie zadań modernizacyjnych i inwestycyjnych, służących ochronie środowiska i gospodarce wodnej, w tym instalacji lub urządzeń ochrony przeciwpowodziowej i obiektów małej retencji wodnej,
- urządzanie i utrzymywanie terenów zieleni, zadrzewień, zakrzewień oraz parków,
- realizację przedsięwzięć związanych z gospodarką odpadami,
- wspieranie działań przeciwdziałających zanieczyszczeniom,
- profilaktykę zdrowotną dzieci na obszarach, na których występują przekroczenia standardów jakości środowiska,
- wspieranie wykorzystania lokalnych źródeł energii odnawialnej oraz pomoc we wprowadzaniu bardziej przyjaznych dla środowiska nośników energii,
- wspieranie ekologicznych form transportu,
- działania z zakresu rolnictwa ekologicznego bezpośrednio oddziaływujące na stan gleby, powietrza i wód, w szczególności na prowadzenie gospodarstw rolnych produkujących metodami ekologicznymi położonych na obszarach szczególnie chronionych na podstawie przepisów ustawy o ochronie przyrody,
- inne zadania ustalone przez radę gminy, służące ochronie środowiska i gospodarce wodnej, wynikające z zasady zrównoważonego rozwoju, w tym na programy ochrony środowiska.
Środki powiatowych funduszy można przeznaczać na wymienione przedsięwzięcia oraz na realizację zadań związanych z ochroną powierzchni ziemi i inne zadania ustalone przez radę powiatu, służące ochronie środowiska i gospodarce wodnej, wynikające z zasady zrównoważonego rozwoju w tym na programy ochrony środowiska.
Ze względu na to, że Gorzów jest miastem na prawach powiatu ma do dyspozycji obydwa fundusze. Środki GFOŚiGW Gorzowa przeznacza się na realizację następujących zadań: edukację ekologiczną, urządzanie i utrzymanie terenów zielonych, wspomaganie systemów kontrolno-pomiarowych, ochronę powietrza, ochronę przed hałasem oraz gospodarkę odpadami i gospodarkę wodną, w tym kanalizację sanitarną.
Ze środków przeznaczonych na edukację ekologiczną finansowane są przedsięwzięcia realizowane w ramach programu "Teoretyczna i praktyczna edukacja ekologiczna młodzieży szkolnej oraz propagowanie zagadnień ochrony środowiska", a w szczególności: szkolenie nauczycieli w zakresie nowoczesnych metod i technik edukacji ekologicznej, przeprowadzenie warsztatów w szkołach, zakup materiałów dydaktycznych, inicjowanie prowadzenia przez młodzież całorocznych badań stanu środowiska, pomoc w organizowaniu wycieczek i tematycznych imprez, organizowanie miejskich imprez (Dzień Ziemi, Sprzątanie Świata, i trzech miejskich konkursów) oraz wydawanie publikacji (folder ścieżki dydaktycznej, albumy poświęcone przyrodzie miasta, raporty o stanie środowiska).
Od początku funkcjonowania GFOŚiGW przeznacza się środki na modernizacje kotłowni, polegające na zmianie sposobu ogrzewania obiektów lub podłączania ich do sieci ciepłowniczej, co wpływa na ograniczenie emisji zanieczyszczeń do powietrza.
Innym ważnym zadaniem na które przeznacza się środki GFOŚiGW jest poprawa stanu zieleni w mieście. Środki przeznaczane są na: utrzymanie terenów zieleni miejskiej, wykonanie nowych nasadzeń drzew, krzewów i roślin jednorocznych, kontynuowanie budowy Parku Górczyńskiego, prace pielęgnacyjne w parkach, uporządkowanie i zagospodarowanie terenów miejskich itp.
Zadaniem finansowanym przez GFOŚiGW jest też wspomaganie systemów kontrolno-pomiarowych. W ramach tego zadania wykonuje się całoroczne badania wód rzeki Kłodawki w górnym jej biegu oraz badania innych zbiorników wodnych, jak również monitoring lokalny w zakresie badania gleb i zanieczyszczenia powietrza.
Gospodarka wodna to dział, na który co roku przeznacza się pokaźne sumy z GFOŚiGW. Ze środków tych budowana jest sieć kanalizacji sanitarnej, prowadzona jest odbudowa koryta rzeki Kłodawki, remonty wałów przeciwpowodziowych, konserwacje urządzeń melioracyjnych, odbudowa basenu portowego.


Tabela XI.4.1.
Przychody i wydatki Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w latach 1994-2001 [zł ]

Środki funduszu przeznaczono także na modernizację torowiska tramwajowego i wymianę stolarki okiennej w Szpitalu przy ul. Warszawskiej. Wykonanie tego zadania ma na celu zmniejszenie uciążliwości hałasu, na który narażeni są pacjenci i personel szpitala. Zadanie to wpłynie również na zmniejszenie się emisji zanieczyszczeń do powietrza dzięki uszczelnianiu obiektu, co wiąże się ze zmniejszeniem strat ciepła, a w konsekwencji mniejszym zużyciem paliwa do ogrzania szpitala.
Do 1998 r. ze środków GFOŚiGW finansowano przedsięwzięcia z zakresu gospodarki odpadami - budowę Zakładu Utylizacji Odpadów i rekultywację wysypiska przy ul. Śląskiej.
Środki PFOŚiGW w latach 1999-2001 przeznaczano, zgodnie z postanowieniem art. 88j ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska, na realizację przedsięwzięć związanych ze składowaniem i unieszkodliwianiem odpadów. Środki te przeznaczono na organizację i wdrażanie systemu selektywnej zbiórki odpadów u źródła ich powstawania, zakup linii technologicznych do doczyszczania i rozdrabniania surowców wtórnych oraz kontynuację rekultywacji wysypiska przy ul. Śląskiej.
Finansując powyższe zadania ze środków GFOŚiGW i PFOŚiGW można będzie wykonać najpilniejsze zadania dotyczące ochrony środowiska w mieście, nie zapominając o kształtowaniu świadomości ekologicznej jego mieszkańców. Poniżej w tabelach i na wykresach przedstawiono strukturę przychodów i wydatków funduszy w kolejnych latach ich funkcjonowania.


Rysunek XI.4.1.
Przychody GFOŚiGW w latach 1994-2001 [zł]



Rysunek XI.4.2.
Wydatki GFOŚiGW w latach 1994-2001 [zł]



Rysunek XI.4.3.
Przychody PFOŚiGW w latach 1999-2001 [zł]



Rysunek XI.4.4.
Wydatki PFOŚiGW w latach 1999-2001 [zł]


Rysunek XI.4.5
Struktura wydatków PFOŚiGW w latach 1999-2001 [zł]



Tabela XI.4.2.
Przychody i wydatki Powiatowego Funduszu Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej w latach 1999-2001 [zł]