do góry

STAN ŚRODOWISKA W GORZOWIE WIELKOPOLSKIM W LATACH 2002-2003

 

VII. PRZYRODA


Park im. H. Siemiradzkiego
fot. Tomasz Jocz

 

1. Przyroda miasta

Wincenty Piworun

1.1. Historia rozwoju zieleni miejskiej

     Dnia 2 lipca 1257 r. margraf Johann I z dynastii askańskiej podpisał dokument, na mocy którego Albrecht de Luge upoważniony został do założenia miasta o nazwie Landisberch Nova. Gorzów był jednym z pierwszych miast lokowanych nad dolną Wartą. Lokalizacja miasta dawała dogodne warunki do jego szybkiego rozwoju. Miasto zajmowało obszar o długości 550 i szerokości 250 m, dla obrony umocniony murami, bramami i fosami. Mieszkańcy zajmowali się rzemiosłem, handlem, jak również uprawą roli, hodowlą i ogrodnictwem. Rozciągające się wokół miasta pola, pastwiska, ogrody i winnice głównie uprawiane były przez jego mieszkańców. Prawa, nasłoneczniona skarpa doliny Warty, pokryta była winnicami ciągnącymi się od Santoka do Kamienia Wielkiego. Winorośl uprawiano również na wschodnim stoku doliny Kłodawki. Płynąca przez miasto rzeka odgrywała istotną rolę w jego życiu, łączyła mieszkańców z wieloma odległymi krainami, umożliwiała wymianę handlową, dostarczała wiele niezbędnych towarów. W miarę rozwoju miasta i regulacji koryta Warty ulegał również przemianie podmiejski krajobraz. Wewnątrz murów ciasnego gotyckiego miasta nie było zbytnio miejsca na ogrody czy parki. Mieszczanie swoje ogrody warzywne, przyprawowe oraz winnice uprawiali poza murami miejskimi. Szczególnie w XVII w. rozkwitła uprawa roli pod wpływem osiedlających się w okolicy Holendrów, mistrzów w osuszaniu podmokłych terenów wokół Warty.
     Powstawanie pierwszych ogrodów o funkcji ozdobnej należy łączyć z budową wokół miasta podmiejskich dworów i folwarków. Gorzów, jak i wiele innych miast Nowej Marchii, zaczął się rozwijać po zakończeniu wojny siedmioletniej w 1763 r. W okresie wzmożonego rozkwitu rozebrano część murów obronnych, zasypano fosy i rozplantowano wały. Ciasne Stare Miasto zaczęło się rozrastać poza mury. Na północ od Starego Miasta powstało Nowe Miasto, a na zachód, za Przedmieściem Młyńskim - Frydrychowo, dzielnica tkaczy.
     W latach 1820-1834 rozebrano fragmenty murów i bramy miejskie i przystąpiono do uporządkowania cmentarzy, które były pierwszymi terenami zielonymi. W obrębie miasta znajdowało się kilka cmentarzy, założonych jeszcze w średniowieczu. W 1719 r. król pruski wydał zarządzenie o zakazie grzebania zwłok w obrębie miasta. Od tego czasu cmentarze zakładano poza murami.
     W XIX w. miasto przeżywało jeden z najwspanialszych okresów w swej historii. W tym okresie na wzgórzach okalających miasto, jak również mokradłach nad Kłodawką, powstały pierwsze parki i zieleńce. W 1820 r. uporządkowano teren wokół kościoła Mariackiego, zlikwidowano resztki cmentarza, wyburzono niepotrzebne budynki, a cały plac rynkowy wybrukowano, podobnie jak wszystkie ważniejsze ulice. Dla wygody pieszych wybudowano chodniki. W tym okresie wiele uwagi poświęcono ogrodom położonym wokół miasta.
     W 1844 r. założono Towarzystwo Upiększania Miasta. Z inicjatywy towarzystwa w końcu lat sześćdziesiątych połączono promenadą historyczne grodziska leżące na wzniesieniach na wschód od Kłodawki. Wzdłuż promenady zasadzono ponad trzy tysiące drzew. Zagospodarowano oba szańce, południowy zamieniono na punkt widokowy. Zbudowano taras oraz altanę, skąd można było podziwiać panoramę Starego Miasta. Szaniec północny posłużył pod budowę wieży ciśnień w formie gotyckiej baszty. Zagospodarowanie tego terenu przyczyniło się do powstania pierwszego parku. W 1890 r. park ten został powiększony o teren, na którym założono ogród górski z kaskadą wodną spadającą do sadzawki. W latach 1899 i 1910 park ten powiększono o nowe tereny. Po wojnie w scenerii parku wybudowano amfiteatr, a od strony ul. Drzymały szerokie schody prowadzące do punktu widokowego.
     Rzeka Kłodawka w przeszłości ukształtowała obszerną dolinę, gdzie uchodziła do Warty wieloma odnogami zasilając fosy miejskie oraz dwa stawy: Miedziany i Młyński. Od 1876 r. osuszano mokradła na północ od Starego Miasta i rozpoczęto budowę nowej dzielnicy. Kłodawkę uregulowano i wkomponowano w nową zabudowę. W 1882 r. wzdłuż dzisiejszej ul. Dąbrowskiego urządzono park. Przedłużeniem parku jest stadion sportowy zbudowany w 1929 r. na dawnym placu musztry.
     Następnym kompleksem parkowym była płytka dolina prostopadła do doliny Kłodawki. Przez środek doliny prowadziła droga do Santocka, stąd nazwa Santokowski Las, obecnie Park Słowiański. Park posiadał tor saneczkowy, korty tenisowe, boiska do gier sportowych oraz ozdobny pawilon muzyczny.


Park Wiosny Ludów
fot. Tomasz Jocz

     Jednym z młodszych parków jest śródmiejski Park Wiosny Ludów, założony w latach 1908-1913, gdzie staw Młyński stał się jedną z głównych atrakcji. Park ma charakter angielski z licznymi alejami wokół stawu. W 1926 r. park wzbogacił się o ogród różany ozdobiony drewnianymi pergolami oraz o ogród skalny.
     Również Zamoście posiada swój park, usytuowany przy dzisiejszej ul. Wawrzyniaka, którego początki sięgają 1875 r. Na skraju parku w drewnianym pawilonie mieściła się kręgielnia.
     W 1888 r. powstał park razem z kompleksem budynków szpitalnych przy dzisiejszej ulicy Walczaka. Układ parku nawiązywał do założeń przypałacowych epoki romantyzmu.
     Pozostałe parki Gorzowa pochodzą z lat powojennych ubiegłego stulecia i utworzone zostały na nieczynnych od wielu lat cmentarzach. Najstarszy z nich to Park Wolności założony na terenie byłego cmentarza przy kaplicy i przytułku św. Ducha na Przedmieściu Młyńskim. Na skraju parku w 1957 r. ustawiono pomnik Adama Mickiewicza. W latach 1972-74 przekształcono dawny cmentarz ewangelicki przy ul. Walczaka w park im. M. Kopernika, zachowując układ komunikacyjny z ciekawym drzewostanem.
     Niezależnie od parków publicznych w mieście powstało wiele pięknych ogrodów przy rezydencjach. Jednym z najlepiej zachowanych jest ogród przy muzeum, założony w 1903 r. przez Gustawa Schroedera. Drugim ciekawym obiektem jest ogród przy rezydencji Hermana Paukscha, właściciela zakładów mechanicznych i stoczni rzecznej. Kolejnymi ogrodami są założenia przy rezydencji Maxa Bahra (obecnie Pałac Biskupi) oraz przy wilii na wyspie Krowiego Grodu (obecnie siedziba TWG).


Park im. M. Kopernika
fot. Tomasz Jocz

 

1.2. Tereny zielone

     Zieleń miejska, w skład której wchodzą parki, zieleńce, skwery, ogrody działkowe i zadrzewienia przydrożne, jest przede wszystkim dobrem, z którego mogą korzystać wszyscy mieszkańcy. Tereny zielone tworzące strukturę przestrzenną miasta wpływają korzystnie na warunki zdrowotne mieszkańców. Umożliwiają trwały kontakt człowieka z naturą, zabezpieczają potrzeby rekreacyjne i użytkowe. Dostarczają wiele wzruszeń i estetycznych przeżyć, są źródłem poprawy samopoczucia, wzbudzają odczuwalne wrażenie ładu i porządku przestrzennego.
     Gorzów jest miastem, w którym parki i ogrody, w połączeniu z bogatą konfiguracją terenu, nadają mu niepowtarzalny wygląd. Miasto charakteryzuje się dużą ilością terenów zielonych, posiada 12 parków zajmujących powierzchnię 128 ha. Na jednego mieszkańca przypada ok. 17 m2 ogólnodostępnych terenów zieleni.
     Parki miejskie posiadają duże walory poznawcze ze względu na ich bogaty skład gatunkowy. Najciekawsze drzewa zostały oznakowane tabliczkami z nazwą gatunku.
     Jednym z najpiękniejszych parków i najczęściej odwiedzanych jest Park Wiosny Ludów o powierzchni 4,8 ha. Posiada oryginalny układ przestrzenny, a szczególnego uroku dodaje usytuowany w centralnej części staw i przepływająca rzeka Kłodawka. Główną drogę parku stanowi pasaż łączący ulice Strzelecką i Łokietka. W ostatnich latach odnowiono zabytkowy mostek oraz ogrodzono cały park stylowym ogrodzeniem.
     Park im. H. Siemiradzkiego, o powierzchni 11,22 ha, ze względu na zróżnicowanie terenu jest jednym z piękniejszych terenów zieleni w mieście. Park zachował typowo leśny charakter z przewagą starego drzewostanu liściastego. Drzewa rosną w znacznym zwarciu, przez co zatraciły pokrój drzew parkowych. Dominującym gatunkiem jest klon pospolity. Znaczny udział w zadrzewieniu mają jawory, klony polne, wiązy, robinie akacjowe oraz lipy. Na jednym ze wzniesień usytuowany jest punkt widokowy w formie ozdobnej altany, z którego roztacza się wspaniały widok na panoramę miasta. Na terenie parku, pośród starych drzew wkomponowano amfiteatr, w którym odbywają się różnego rodzaju imprezy artystyczne.
     W pobliżu Parku Siemiradzkiego znajduje się park Zacisze o powierzchni 6,40 ha, o charakterze zbliżonym do naturalnego drzewostanu liściastego z przewagą buka pospolitego.
     Jednym z cenniejszych założeń parkowych jest wpisany do rejestru zabytków park przy Szpitalu Psychiatrycznym, o powierzchni 7,20 ha. Drzewostan parku bezpośrednio przylega i nawiązuje do alei lipowej wzdłuż ul. Walczaka. Ścieżki spacerowe prowadzone są swobodnie poza prostym przebiegiem alei prowadzącej do wejścia głównego. W drzewostanie parkowym dominują dęby, lipy, klony, buki, topole i wiązy, a z drzew iglastych: modrzewie, świerki, żywotniki i daglezje. Z osobliwości dendrologicznych parku należy wymienić: tulipanowce amerykańskie, kasztana jadalnego oraz iglicznię trójcierniową.
     Park Kopernika to park założony w 1974 r. na terenie nieczynnego cmentarza ewangelickiego. Na powierzchni 17,93 ha rośnie wiele cennych i rzadkich gatunków drzew i krzewów. Na szczególną uwagę zasługują piękne aleje, tworzące naturalne zielone tunele. Centralną część parku przecinają dwie asfaltowe ścieżki, między którymi rośnie najgrubszy na terenie miasta żeński okaz cisa pospolitego. Centralną pozycję południowej części parku zajmuje kołowy układ kompozycyjny z fontanną w środku. Obok gatunków pospolitych rośnie tu szereg bardzo interesujących drzew zarówno rodzimego, jak i obcego pochodzenia. Do najciekawszych niewątpliwie należy zaliczyć piękny okaz jawora odm. Worlee’a, o liściach w duże żółte plamy, okazy katalp żółtokwiatowych oraz dębów czerwonych. Z drzew iglastych na szczególne wyróżnienie zasługują grupy choiny kanadyjskiej.
     Park Słowiański to największy, 36-hektarowy park miasta. Bogata konfiguracja terenu dodaje mu wiele uroku. Na terenie parku znajduje się Centrum Sportowo- Rehabilitacyjne Słowianka. Przez park przebiega trasa średnicowa łącząca Al. Odrodzenia z ul. Fredry. W najbliższej przyszłości trasa ta zostanie połączona z ul. Myśliborską w kierunku wylotu na Szczecin. Ogólny charakter parku sprawia wrażenie lasu naturalnego o zróżnicowanym składzie gatunkowym i wiekowym. Oprócz gatunków rodzimych można spotkać tutaj wiele drzew obcego pochodzenia. Na szczególną uwagę zasługuje, rosnący przy trasie średnicowej, jedyny w mieście okaz korkowca amurskiego. Rosną tu piękne okazy daglezji zielonej, znacznych rozmiarów żywotnik olbrzymi, klon srebrzysty, dąb błotny, buk pospolity odm. purpurowej, cyprysik groszkowy i inne.
     Park Czechówek, o powierzchni 34,30 ha, położony u wylotu ul. Warszawskiej w kierunku Santoka, jest drugim co do wielkości parkiem miasta. Park ten ma charakter lasku miejskiego. Południowa część stanowi stromy stok porośnięty olszą czarną i jesionem. W środkowej części dominuje sosna pospolita.
     Park wzdłuż rzeki Kłodawki przy ul. J. Dąbrowskiego, o powierzchni 2,10 ha, usytuowany jest przy prawym brzegu meandrującej przez miasto Kłodawki. Środkowa część parku wyróżnia się obecnością kilku bardzo rzadkich gatunków drzew egzotycznych, między innymi cypryśnikami błotnymi.
     Park Wolności to mały park, o powierzchni 1,70 ha, po dawnym cmentarzu miejskim, usytuowany w centralnym miejscu miasta o funkcji wypoczynkowo-ozdobnej.
     Park przy ul. Wawrzyniaka, o powierzchni 1,70 ha, to jedyne miejsce zieleni wysokiej urządzonej dla potrzeb wypoczynkowych mieszkańców dzielnicy Zawarcie. Park posiada dobrze ukształtowaną sieć komunikacyjną z ciekawym drzewostanem.
     Park przy ul. Kostrzyńskiej, o powierzchni 1,08 ha, to jedno z mniejszych założeń parkowych utworzonych na bazie cmentarza parafialnego wsi Wieprzyce.
     Park Górczyński to nowo zakładany park w dzielnicy Górczyn, o powierzchni 6,00 ha. Na terenie parku wykonano alejki spacerowe, posadzono wiele gatunków drzew i krzewów w formie żywopłotów i skupin.
     Mówiąc o zieleni miejskiej nie sposób nie wspomnieć o pięknych założeniach ogrodowych przy rezydencjach. W ogrodach tych architektura i przyroda przenikają się nawzajem. Piękne rezydencje pałacowe w połączeniu z zielenią tworzą założenie kompozycyjne z trudno czytelną granicą podziału. W Gorzowie zachowało się kilka takich ogrodów wkomponowanych w tło miasta.
     Do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych ogrodów rezydencjalnych należy wymienić: ogród przy Muzeum, ogród przy willi Wał Okrężny 37, ogród przy Pałacu Biskupim przy ul. 30 Stycznia, ogród przy willi na ul. Kobylogórskiej 68, ogród przy willi na ul. Kazimierza Wielkiego 1, ogród przy pałacu w Zieleńcu oraz ogród przy dworze w Małyszynie.
     Do zieleni miejskiej należy również zaliczyć zieleńce. Zajmują one zazwyczaj mniejsze powierzchnie niż parki, usytuowane wokół placów, w narożnikach ulic, obok budynków użyteczności publicznej itp., w połączeniu z zadrzewieniami ulicznymi i parkami tworzą układ zieleni o wysokiej wartości zdrowotnej i estetycznej. Do najbardziej efektownych terenów tego typu należą: zieleniec w samym centrum miasta, pomiędzy ulicami Sikorskiego i Chrobrego, zieleniec wzdłuż ulic Jagiełły i Strzeleckiej, zieleniec nad Kłodawką przy ul. Łokietka, na Placu Nieznanego Żołnierza. Ze względu na centralne położenie, są to tereny najbardziej odwiedzane przez mieszkańców miasta.
     Jednym z ważnych elementów zieleni miejskiej są zadrzewienia przydrożne. Większość ulic Gorzowa składa się z jednopasmowych jezdni i wąskich chodników, co nie stwarza korzystnych warunków do rozwoju zieleni. Stopień zadrzewienia poszczególnych ulic jest mocno zróżnicowany. Wąskie uliczki śródmieścia o zwartej zabudowie (Wodna, Pionierów, Obotrycka, Garbary) najczęściej pozbawione są zieleni. Najwięcej drzew, w tym także sędziwych i okazałych rozmiarów, rośnie wzdłuż ulic wylotowych i położonych poza centrum miasta. Skład gatunkowy zadrzewień jest dość bogaty i zróżnicowany, wzdłuż jednej ulicy rośnie najczęściej kilka gatunków drzew. Najliczniej reprezentowanym rodzajem w zadrzewieniach przydrożnych jest lipa, klon, jarząb, jawor, głóg oraz topole.
     Zieleń osiedlowa, którą stanowią: trawniki, rabaty, żywopłoty, drzewa i skupiny krzewów, spełnia ważną funkcję w życiu mieszkańców naszego miasta. Ważnym zapleczem zieleni miejskiej są także ogrody działkowe, stanowiące miejsce wypoczynku wielu mieszkańców.Na terenie miasta zlokalizowane są 42 ogrody działkowe o łącznej powierzchni 351,36 ha.Ogrody przydomowe w swej wyszukanej formie, różnorodności gatunków i odmian roślin w coraz większym stopniu upiększają miasto. Osiedla domków jednorodzinnych niejednokrotnie toną w zieleni przystrojonej rabatami różnobarwnych kwiatów i wyszukanych odmian drzew i krzewów. Ze względu na ograniczoną powierzchnię często sadzone są formy karłowe o zadziwiających kształtach.

 

1.3. Pomniki przyrody

     W życiu kolejnych pokoleń drzewa zajmowały znaczące miejsce. Człowiek niejednokrotnie utożsamiał się z drzewem, chcąc w nim widzieć swą siłę, długowieczność i moc odradzania się. Drzewo jest obecne od zarania dziejów w wierzeniach, religii, poezji, literaturze i sztuce.
     Pojęcie pomnika przyrody zostało stworzone przez Aleksandra Humboldta (1769-1858), profesora Uniwersytetu Berlińskiego. Trafne porównanie wartości zabytku przyrody do pomników architektury lub sztuki i wielki autorytet Humboldta, przyczyniły się do szybkiego uznania celowości i spopularyzowania tej formy ochrony przyrody.
     Aktualnym aktem prawnym poddającym pod ochronę drzewa pomnikowe jest ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. (Dz. U. Nr 92, poz. 880). Istotą ochrony jest wyłączenie chronionego obiektu spod oddziaływania człowieka, w sensie jego gospodarczego użytkowania.
     Obok prawnej ochrony, drzewa pomnikowe w miastach wymagają systematycznych zabiegów pielęgnacyjnych. Pielęgnowanie drzew obejmuje nie tylko zabiegi zmierzające do poprawy warunków siedliskowych, lecz także zabiegi terapeutyczne z chirurgicznymi włącznie.
     Gorzów może poszczycić się pokaźną liczbą drzew uznanych przez władze wojewódzkie i miejskie za pomniki przyrody. Pierwsze akty prawne poddające drzewa ochronie w postaci pomników przyrody to decyzje Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Zielonej Górze z 1966 r. Aktualnie w granicach administracyjnych miasta uznanych jest 189 drzew pomnikowych. Są to 44 obiekty, w tym 11 grup drzew jednogatunkowych. Jak wynika z zestawienia (tab. VII.1.1.), najwięcej drzew pomnikowych w mieście stanowią gatunki, które od zarania dziejów cieszyły się uznaniem i szacunkiem człowieka.

Lp.

Rodzaj

Liczba sztuk

1

lipa

92

2

platan

45

3

olsza

16

4

dąb

8

5

klon

8

6

miłorząb

6

7

wierzba

3

8

bluszcz

3

9

cypryśnik

3

10

wiąz

2

11

topola

2

12

robinia

1

Razem

189

Tabela VII.1.1.
Struktura drzew pomnikowych wg rodzaju drzew i ich ilości

 

Lp.

Ilość

Obwód [cm]

Wysokość [m]

Położenie obiektu poddanego pod ochronę

 

91

lipa drobnolistna - Tilia cordata

1.

75

320-500

22-30

ul. Walczaka

2.

10

240-390

24-28

park Kopernika

3.

2

300-240

30

ul. Wyszyńskiego nr 33-35

4.

2

312-307

30

ul. Wyszyńskiego nr 11-13

5.

1

460

24

ul. Piłsudskiego

6.

1

314

24

ul. Dąbrowskiego nad Kłodawką

 

1

lipa szerokolistna - Tilia grandifolia

7.

1

420

25

ul. Walczaka przy Białym Kościele

 

45

platan klonolistny - Platanus acerifolia

8.

10

320-370

24-32

park Wiosny Ludów

9.

31

320-365

20-24

plac Grunwaldzki

10

2

330-375

28

ul. Warszawska za skrzyżowaniem z ul. Podmiejską

11.

1

364

25

ul. Walczaka w pobliżu BGŻ

12.

1

395

24

ul. B. Chrobrego obok Szkoły Muzycznej

 

16

olsza czarna - Alnus glutinosa

13.

16

220-400

24-30

ul. Dąbrowskiego

 

7

dąb szypułkowy - Quercus rober

14.

1

505

30

w rejonie ul. Grobla i Wału Okrężnego

15.

1

318

28

ul. Wybickiego

16.

1

430

21

Cmentarz Żydowski

17.

1

341

20

Cmentarz Żydowski

18.

1

343

24

ul. Wał Okrężny

19.

1

280

26

park Słowiański

20.

1

243

25

skrzyżowanie ulic Fabrycznej i Towarowej

 

1

dąb wielkoowocowy - Quercus macrocarpa

21.

1

402

32

park Wiosny Ludów

 

6

klon pospolity - Acer platanoides

22.

4

230-260

22-25

park Kopernika

23.

2

290-290

24, 29

park Słowiański

 

1

klon jawor - Acer pseudoplatanus

24.

1

426

27

ul. Walczaka za b. fabryką domów

 

1

klon srebrzysty - Acer saccharinum

25.

1

376

30

park Piotra Wawrzyniaka

 

6

miłorzołąb japoński - Ginkgo biloba

26.

1

220

20

ul. Walczaka naprzeciw BGŻ

27.

1

207

16

ul. Wyszyńskiego 23

28.

1

140

14

ul. Wyszyńskiego 19

29.

1

110

14

ul. Wyszyńskiego 19

30.

1

122

14

ul. Wyszyńskiego 19

31.

1

200

15

ul. Warszawska – Plac Staromiejski (PZU)

 

3

bluszcz pospolity - Hedera helix

32.

1

40

6

ul. Teatralna 49

33.

1

53

9

ul. Kostrzyńska 8

34.

1

25-35

2,5-3,5

Cmentarz Żydowski

 

3

wierzba biała - Salix alba

35.

2

350, 440

25-31

park Wiosny Ludów

36.

1

560

23

ul. Wybickiego

 

3

cypryśnik błotny - Taxodium distichum

37.

1

238

23

ul. Dąbrowskiego nad Kłodawką

38.

1

230

23

ul. Dąbrowskiego nad Kłodawką

39.

1

227

20

ul. Strzelecka

 

2

wiąz szpułkowy - Ulmus laevis

40.

1

351

25

ul. Dąbrowskiego przy mostku

41.

1

440

30

ul. Sulęcińska

 

2

topola czarna - Populus nigra

42.

1

660

37

ul. Łokietka

43.

1

382

30

Park Słowiański

 

1

robinia biała - Robinia pseudoacacia

44.

1

297

30

ul. Dąbrowskiego

Tabela VII.1.2.
Wykaz pomników przyrody Gorzowa Wlkp.

     W 2004 r. proponuje się objęcie ochroną prawną w formie powierzchniowego pomnika przyrody działki nr 165/4 o powierzchni 0,44 ha, jako ostoi ostnicy Jana.

 

1.4. Obszary chronionego krajobrazu

     Obszar chronionego krajobrazu to teren chroniony ze względu na wyróżniające się krajobrazowo tereny o zróżnicowanych ekosystemach, szczególnie wartościowe ze względu na możliwości zaspokajania potrzeb związanych z masową turystyką i wypoczynkiem.
     Rozporządzenie Nr 14 Wojewody Lubuskiego z dnia 24 lipca 2003 r. w sprawie określenia obszarów chronionego krajobrazu na terenie województwa lubuskiego ujmuje 360 ha powierzchni w granicach Gorzowa Wlkp., leżące w obszarze chronionym o nazwie "Dolina Warty i Dolnej Noteci". Celem ochrony jest zachowanie kulturowego krajobrazu wnętrza i krawędzi wielkiej doliny rzecznej.
     22 listopada 2000 r. również w Gorzowie Wlkp. Rada Miejska podjęła uchwałę o utworzeniu obszaru chronionego krajobrazu o powierzchni początkowo 71,59 ha, powiększonej następnie w 2002 r. do 78,43 ha. Teren objęty ochroną położony jest w dzielnicy Wieprzyce, na północnej krawędzi pradoliny Warty, między ul. Dobrą a osiedlem Słonecznym. Początkowo były to tereny wojskowe. Rzeźba terenu jest tu bardzo urozmaicona, z licznymi polanami, wąwozami i wzgórzami częściowo porośniętymi drzewami. Część terenu porośnięta jest lasem z przewagą starych sosen. Stwierdzono tu występowanie 250 gatunków roślin, a najcenniejsze przyrodniczo są występujące tu murawy kserotermiczne. Ten fragment obszaru chronionego krajobrazu planuje się objąć ochroną rezerwatową.

 

1.5. Fauna

     Fauna miasta, mimo dość rozległych trenów zielonych, stanowiących ostoje niektórych grup zwierząt, nie jest dobrze rozpoznana. W granicach administracyjnych miasta znalazło się wiele terenów użytkowanych rolniczo, poprzecinanych kompleksami leśnymi, które ze względu na występowanie znacznych szkód wyrządzanych przez zwierzynę łowną zostały włączone do obwodu łowieckiego. Na terenach tych dość licznie występują dziki, sarny oraz lisy. Główne ostoje tej zwierzyny znajdują się w północno-zachodniej części miasta, w okolicach Chróścika i Małyszyna. Duże znaczenie dla przemieszczania się zwierząt w granice administracyjne miasta ma szeroki korytarz ekologiczny łączący miasto z rozległym kompleksem leśnym Nadleśnictwa Bogdaniec. Tym korytarzem migruje wiele zwierząt zamieszkujących leśne kompleksy. Przestrzenny rozwój układów urbanistycznych (nowe osiedla) zawęził biotopy występowania nielicznych gatunków. Duże znaczenie dla zachowania przedstawicieli z gromady płazów ma pozostawianie w mało zmienionym stanie małych zbiorników wodnych, jak np. jezior Leśnik i Błotnego, oczka wodngo w parku Czechówek, czy rozległych łąk nadwarciańskich.
     W rezultacie prowadzonej kilkadziesiąt lat ochrony bobra w Polsce jego populacja rozwinęła się liczebnie i przestrzennie na tyle, że gatunek ten obecnie można zaobserwować w międzywalu Warty w obrębie Siedlic.
     W 2000 r. obserwowałem na rozlewiskach nadwarciańskich za miastem żerującego bociana czarnego, ptaka dość płochliwego i skrytego, rzadko zalatującego na te tereny.
     Wśród fauny, szczególnie w centralnej części miasta, występują gatunki typowo synantropijne, np. wróbel, mysz domowa, szczur wędrowny. Niektóre ze zwierząt, szczególnie ptaki, od dawna zamieszkują część zurbanizowaną miasta - jak np. jaskółka dymówka i oknówka, kawka, gołąb. Od lat w mieście można zaobserwować liczniejsze występowanie takich ptaków, jak: kos, szpak, sikora bogatka, sikora modra, zięba, grzywacz, sierpówka, kopciuszek i sroka. W mieście gniazduje pustułka, głównie w okolicy katedry. Peryferie miasta, jak również parki położone w centrum zasiedlają takie gatunki jak: sójka, wróbel mazurek, sikora sosnówka, dzięcioł pstry duży i średni, wrona, gawron, drozd śpiewak, dzierlatka, pliszka siwa, rudzik, kwiczoł, kowalik, strzyżyk, grzywacz, jerzyk i pleszka. Pod względem występowania bogactwa zwierząt najcenniejsze są parki miejskie, ogrody działkowe, stare cmentarze, skwery i zieleńce. Wiele gatunków ptaków wodno-błotnych można spotkać na Warcie i jej rozlewiskach, Kłodawce oraz stawach. W parku Wiosny Ludów kilkakrotnie obserwowałem zimorodka - przedstawiciela jednego z najpiękniejszych gatunków naszych ptaków. Ogólnie ocenia się, że w granicach miasta zamieszkuje około 90 gatunków ptaków.

 

Literatura:

1. Kubasik A. red., Katedra Gorzowska, Bydgoszcz 2000
2. Linkowski Z., Piworun W., Gorzów Wlkp. miasto parków i ogrodów, Zarząd Miasta Gorzowa Wlkp., Gorzów Wlkp. 2000
3. Piworun W., Pomniki Przyrody Gorzowa Wlkp., Zarząd Miasta Gorzowa Wlkp., Gorzów Wlkp. 1997
4. Stan środowiska w Gorzowie Wlkp. w 1999 r., WIOŚ w Zielonej Górze - Urząd Miejski w Gorzowie Wlkp., Gorzów Wlkp. 2000
5. Stan środowiska w Gorzowie Wlkp. w latach 2000-2001, WIOŚ w Zielonej Górze - Urząd Miejski w Gorzowie Wlkp., Gorzów Wlkp. 2002

 

2. Zieleń jako element środowiska aglomeracji miejskiej

Agnieszka Kładna

     Zieleń stanowi główny element otaczającego nas naturalnego krajobrazu, także w aglomeracji miejskiej oraz w domu, zakładzie pracy i w miejscu wypoczynku. Z racji bogactwa form i cykliczności zmian przysparza nam niepowtarzalnych przeżyć estetycznych. Odpowiednio skomponowana zieleń poprawia także warunki pracy i odpoczynku, zapobiega powstawaniu monotonii powodującej znużenie, senność, a w efekcie zwolnienie reakcji na bodźce. W czasach wysokiej aktywności zawodowej i towarzyszącego jej stresu istotną właściwością zieleni jest jej wysoce korzystny wpływ na psychikę człowieka. W warunkach miejskich zieleń jest podstawowym elementem środowiska życia człowieka, chroni przed nadmiernym upałem i hałasem, wpływa na zmniejszenie zanieczyszczeń powietrza oraz na wzrost jego wilgotności, tworzy mikroklimat.
     Zieleń w mieście ma spełniać określone cele, ma być przyjazna dla ludzi, estetyczna w połączeniu z innymi elementami zagospodarowania terenu, a także, co jest bardzo istotnym czynnikiem, musi być bezpieczna. Zasadniczym zadaniem powinno być zatem dążenie do należytej pielęgnacji posiadanych już zasobów, jak również nieustanne ich powiększanie i wyposażanie w elementy, które uatrakcyjnią zieleń oraz sprawią, że będzie stanowiła wspólny, bezcenny i żywy dorobek.
     Gospodarka zielenią miejską w Gorzowie prowadzona jest zgodnie z powyższymi przesłankami. Wykonywane są liczne nasadzenia roślinności niskiej i wysokiej. W 2003 r. roku nasadzono blisko 300 drzew, 8,3 tys. krzewów, 1,3 tys. bylin i prawie 25 tys. roślin jednorocznych. Do najliczniejszych nasadzeń należą m.in.: nasadzenie 137 szt. leszczyny tureckiej przy ul. Piłsudskiego, 36 szt. brzóz na terenie miejskim przy ul. K. Wielkiego i 18 szt. jarząbów szwedzkich na placu zabaw przy ul. K. Wielkiego oraz na skarpie przy pętli tramwajowej na osiedlu Piaski, 30 szt. wiśni piłkowanej oraz 700 szt. krzewów śnieguliczki w pasie międzyjezdniowym ul. Jagiełły, 41 szt. drzew (gatunek: brzoza, śliwa wiśniowa, głóg) przy ul. Marcinkowskiego, Matejki, Bora-Komorowskiego, 23 szt. drzew (gatunek: dąb, bożodrzew, klon) oraz 600 szt. krzewów pięciornika i berberysu na terenie pomiędzy ulicami Korcza a Górczyńską, 18 szt. dębów czerwonych w pasie międzyjezdniowym u zbiegu ulic Piłsudskiego i Górczyńskiej, założenie żywopłotu przy ul. Kostrzyńskiej z 4,3 tys. szt. krzewów tawuły.
     Zieleń w mieście podzielona jest na rejony, parki oraz zieleń przyuliczną. Taki podział zasobów zieleni ma odpowiadać jej lokalizacji, charakterowi i zakresowi prac zieleniarskich niezbędnych do wykonania na poszczególnych obszarach. Dla lepszego gospodarowania zielenią przyuliczną w ostatnim czasie podzielono jej powierzchnię na trzy części: południową, wschodnią i zachodnią.
     Na przestrzeni ostatnich lat zieleń miejska znacznie zwiększyła swoją powierzchnię utrzymaniową. Stałym utrzymaniem obejmowane są kolejne tereny. Sukcesywnie, w zależności od posiadanych środków, włącza się tereny wymagające wykonania prac pielęgnacyjnych i porządkowych oraz przekazywanych w utrzymanie wraz z oddaniem do użytku różnego rodzaju inwestycji miejskich. Jednym z głównych założeń gospodarowania zielenią miejską jest to, iż tereny raz objęte utrzymaniem są stale utrzymywane przynajmniej w podstawowym zakresie.
     Aktualnie do standardu utrzymania należą prace pielęgnacyjne i porządkowe polegające na: wykaszaniu 187,77terenów, pielęgnacji drzew, żywopłotów formowanych, nieformowanych i skupin krzewów, bylin i roślin jednorocznych, stałym oczyszczaniu ze śmieci, uprzątnięciu opadłych liści oraz zachowaniu czystości ciągów pieszych i placów zabaw. Istotnym, ze względu na aspekt bezpieczeństwa, stało się także prowadzenie monitoringu w zakresie stanu zdrowotnego drzew i krzewów, sprawności urządzeń zabawowych na placach zabaw i boiskach.
     W zakresie gospodarowania zielenią miejską podstawowym zadaniem jest jej bieżące utrzymanie. Jest to zadanie kosztowne i właśnie na jego realizację w pierwszej kolejności zabezpieczane są środki finansowe.

Lp.

Nazwa

Powierzchnia [ha]

2000

2001

2002

2003

1

rejon Górczyn

8,00

8,20

8,20

8,30

2

rejon Słoneczne

4,40

4,40

4,40

5,39

3

rejon Śródmieście I

3,64

6,20

6,20

5,10

4

rejon Śródmieście II

6,80

6,40

6,40

6,40

5

rejon Zawarcie

4,70

4,50

3,62

3,66

6

rejon Piaski

2,60

2,60

2,60

3,80

7

rejon Dolinki

12,40

13,42

13,42

13,43

8

rejon Nadwarciański

6,83

6,83

6,67

8,21

9

rejon Staszica

7,20

7,20

6,80

6,89

10

park Wiosny Ludów

4,60

4,60

4,60

4,60

11

park Zacisze

6,40

6,40

6,40

8,50

12

park Górczyński

8,20

8,20

8,20

9,00

13

park Czechówek

0,00

0,00

0,80

0,80

14

park przy Szpitalu Psychiatrycznym

0,00

0,00

6,30

8,50

15

park Kopernika

17,93

17,93

17,73

17,77

16

park Siemiradzkiego

8,00

8,00

8,00

11,22

17

park Słowiański

7,40

7,40

10,40

29,60

18

zieleń przyuliczna

28,22

28,22

30,38

36,60

SUMA

137,32

140,50

151,12

187,77

Tabela VII.2.1.
Zestawienie powierzchni zieleni objętej stałym utrzymaniem na podstawie umów w latach 2000-2003

 

Lp.

Nazwa

Rok
2000
2001

2002

2003

1

rejon Dolinki

29 681

32 679

30 420

49 886

2

rejon Górczyn

49 506

54 506

37 765

52 583

3

rejon Nadwarciański

13 500

14 863

16 380

30 376

4

rejon Staszica

34 732

38 240

47 162

66 247

5

rejon Słoneczne

30 256

33 312

24 990

31 125

6

rejon Śródmieście I

36 644

40 345

57 557

67 597

7

rejon Śródmieście II

80 750

88 906

66 675

90 957

8

rejon Zawarcie

30 140

33 184

27 860

27 701

9

rejon Piaski

21 382

23 541

20 125

43 522

10

park Wiosny Ludów

36 033

39 672

31 266

68 398

11

park Kopernika

39 447

43 431

36 369

53 864

12

park Siemiradzkiego

23 108

25 442

28 298

42 916

13

park Słowiański

13 689

15 071

16 620

71 644

14

park Zacisze

9 978

10 986

7 490

13 931

15

park Górczyński

18 635

26 617

15 723

40 711

16

park Czechówek

0

2 000

3 136

5 046

17

park przy szpitalu Psychiatrycznym

0

21 000

18 027

29 971

18

zieleń przydrożna

216 465

238 075

241 339

343 910

RAZEM

683 946

781 870

727 202

1 130 385

Tabela VII.2.2.
Koszty utrzymania stałego terenów zieleni wg umów [zł]

     Poza stałym utrzymaniem wykonywany jest szereg innych, doraźnych prac, o równie ważnym znaczeniu dla gospodarowania zasobami zielni miejskiej. Wśród nich znaczące miejsce mają prace pielęgnacyjne na drzewostanie, czyli cięcia korekcyjne, sanitarne, prześwietlające, a także usuwanie chorych drzew, porażonych szkodnikami lub grzybami, obumarłych oraz stwarzających zagrożenie dla bezpieczeństwa ludzi i mienia bądź dla sąsiadującego drzewostanu.
     Najwięcej drzew, po uzyskaniu decyzji na ich usunięcie, wycinanych jest z terenów często użytkowanych przez mieszkańców, a więc z parków, skwerów oraz z terenu zielni przyulicznej, która ze względu na swą specyfikę szczególnie narażona jest na niszczenie (bliskie sąsiedztwo drzew z krawędzią jezdni, mała niezabudowana powierzchnia wokół pnia, postępujący wzrost zasolenia i zanieczyszczenia gleby, liczne prace naruszające system korzeniowy). Dokonywane wycinki rekompensuje się wykonywaniem nowych nasadzeń. Jest to zadanie coraz trudniejsze, gdyż w środowisku miejskim jest coraz mniej wolnych, niezagospodarowanych przestrzeni.
     Dużą rolę w utrzymaniu zieleni miejskiej odgrywają też prace interwencyjne, polegające na usuwaniu skutków zdarzeń losowych, likwidowaniu wiatrołomów i wiatrowałów, wywozie śmieci i odpadów bezprawnie gromadzonych na terenach zieleni miejskiej oraz prace porządkowe na terenach szczególnie zaniedbanych i dotychczas nieutrzymywanych.
     Aby zieleń miejska się rozwijała i wzbogacała niezbędne jest ponoszenie nakładów na zadania inwestycyjne. W ostatnich latach widoczne jest zwiększenie środków przeznaczanych na wydatki inwestycyjne i rozpoczynanie kolejnych zadań o takim charakterze.
     Aktualnie realizowanych jest osiem tematów inwestycyjnych. Poza Parkiem Górczyńskim i skwerem przy Kłodawce pomiędzy ulicami Dąbrowskiego a Chrobrego, modernizacją lub zagospodarowaniem objęto także: Park Wiosny Ludów, otoczenie Jezior Błotnego i Leśnik, skwer nad Kłodawką przy ulicach Dąbrowskiego i Mickiewicza oraz teren przy Pałacu Ślubów. Rozpoczęta także została budowa parku przy ulicach Czartoryskiego i Dekerta.

Przykładowe prace wykonane w ramach realizacji zadań inwestycyjnych:

     W Parku Górczyńskim w 2002 r. wykonano projekt budowlany i skablowano 2 napowietrzne linie energetyczne 15 kV, zakupiono kruszywo typu naturalnego Hanse Grand, z którego wykonano ścieżki w części od strony ul. Okulickiego. Zamontowano urządzenie zabawowe "pająk" - siatka przestrzenna z linarium, a także zakupiono siłownię terenową.
     W 2003 r. nawieziono i rozplantowano na terenie parku żyzną ziemię, częściowo ukształtowano skarpy, wykonano kolejne ścieżki z Hanse Grand, które wykończono obrzeżami z kostki. Zakupiono i zamontowano 22 ławki parkowe i kosze na odpadki, pod którymi ułożona została nawierzchnia granitowa. Wykonany został także projekt i wybudowano ogrodzenie parku od strony garaży przy ul. Kombatantów. Dla miłośników czworonogów i ich pupili zbudowany został plac treningowy dla psów ze specjalną naturalną nawierzchnią, który został wygrodzony i wyposażony w urządzenia zabawowe. Plac jest zamykany, co umożliwia innym użytkownikom i mieszkańcom spokojne korzystanie z parku. Niedawno zamontowano również siłownię terenową z licznymi urządzeniami treningowymi, które pozwalają czynnie wypoczywać na świeżym powietrzu.
     W najbliższej przyszłości wykonane zostaną schody terenowe, planuje się także budowę fontanny oraz wykonanie amfiteatru. Park Górczyński, pomimo iż stosunkowo nowy, już dziś może zaoferować wiele atrakcji i przyjemności dla tych mieszkańców Gorzowa, którzy lubią aktywny wypoczynek.
     Skwer przy Kłodawce między ul. Dąbrowskiego a Chrobrego został całkowicie zmodernizowany. Z terenu handlowego został przekształcony w miejsce o zupełnie innym charakterze. Wzmocniono brzegi Kłodawki i wykonano schody prowadzące do rzeki. Po wykonaniu projektu, zakupiono materiał Hanse Grand, z którego wykonano ścieżki. Nawieziono żyzną ziemię i przygotowano teren pod założenie trawnika. Zakupiono i zainstalowano ławki i kosze na odpadki, pod którymi ułożono nawierzchnię. Wykonano niskie metalowe płotki, które wygrodzą nasadzoną na skwerze roślinność niską. Nowe oblicze skweru nadaje uroku tej części miasta, w której przyroda komponuje się ze starymi kamienicami.
     Modernizacja skweru nad rzeką Kłodawką przy ulicach Dąbrowskiego i Mickiewicza zakresem swego działania objęła w pierwszej kolejności aktualizację map, prace projektowe dotyczące zagospodarowania terenu zielenią i elementami małej architektury oraz odbudowę stawu. Zakupiono także ławki, które zostaną ustawione po wykonaniu ścieżek i po realizacji pozostałych założeń projektowych.
     W Parku Wiosny Ludów zrealizowano zarówno zadania dotyczące małej architektury, jak i otoczenia stawu. Park ten oprócz faktu, iż znajduje się pod opieką Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, sam w sobie stanowi cenny element przyrodniczy naszego miasta. Centralne usytuowanie sprawia, iż jest to najczęściej odwiedzany park w mieście. W natłoku codziennych zajęć można tu pozwolić sobie na chwilę wytchnienia i relaksu.
     Oprócz wcześniej wykonanych prac polegających m.in. na wymianie urządzeń zabawowych, ustawieniu pergoli na krzewy pnących róż, wymianie ławek i koszy na odpadki, budowie zjazdu dla wózków od strony ul. Wybickiego, a także modernizacji oświetlenia, wykonano wymianę nawierzchni i remont części alejek oraz szereg prac na stawie. Zakupiono materiał Hanse Grand, z którego wykonano ścieżki w części różanej i przy wejściu z parku od strony ul. Wybickiego, a od strony ul. Sikorskiego wyremontowano nawierzchnię asfaltową. Zlecono przygotowanie projektu remontu ogrodzenia parku i jego realizację. Wykonano szereg prac dotyczących modernizacji stawu - naprawiono m.in. spust służący do regulowania poziomu wody w stawie, studnię na stawie wraz z kamieniem na zaprawie cementowej, okładzinę kamienną na kanale spustowym z rzeki Kłodawki do stawu. Uzupełniono także ubytki narzutu kamiennego brzegu wyspy i skarp stawu.


Jarząb pospolity z tablicą edukacyjną w Parku Wiosny Ludów
fot. Wojciech Jankowiak

     Zagospodarowanie otoczenia parku przy Pałacu Ślubów także wymaga zgody Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Po zaprojektowaniu licznych nasadzeń niską roślinnością, zlecono między innymi aktualizację map, wykonanie koncepcji zagospodarowania terenu i projektów zbiornika wodnego, muru oporowego oraz parkingu wzdłuż ul. Kazimierza Wielkiego. W przyszłości zrealizowane zostaną projekty dotyczące małej architektury.
     Budowa parku przy ulicach Czatoryskiego i Dekerta w pierwszej kolejności objęła częściową niwelację terenu. Dla osiedlowej zabudowy ten teren zieleni będzie miejscem wypoczynku i zabaw dla dzieci. Park zakładany jest od podstaw, oznacza to konieczność wykonania projektu zagospodarowania zielenią i elementami małej architektury. Założenia projektu będą stanowiły podstawę działań w przyszłości.
     Urządzanie i utrzymywanie miejskich terenów zielonych to zadanie wymagające przemyślanego i perspektywicznego działania. Decyzje podjęte aktualnie mogą mieć olbrzymie znaczenie w przyszłości. Zieleń, jako element aglomeracji miejskiej, staje się dzisiaj tematem dyskusji i nabiera nowego wymiaru. Z tego względu już wkrótce zostanie oddany do realizacji program utrzymania i rozwoju zieleni w mieście, którego założenia będą stanowiły podstawę działania w zakresie gospodarowania zielenią w Gorzowie. Program wytyczać ma priorytetowe cele i potrzeby zieleni istniejącej, a także kierunki zwiększania jej zasobów.
     Omawiając tematykę zieleni miejskiej, nie można pominąć roli człowieka w procesie jej urządzania i utrzymania. Człowiek staje się niewątpliwie kreatorem otaczającego go środowiska. Nadaje mu wymiar i barwy, jakie odpowiadają jego osobie oraz zaspokajają potrzebę obcowania z przyrodą. Ale czy tylko w takiej roli można go poznać?
     Niestety corocznie, pomimo i tak niewystarczających środków budżetowych, dokonywane są liczne kradzieże i akty wandalizmu na zasobach zielni miejskiej, powodujące straty finansowe rzędu kilkunastu tysięcy złotych, a przyrodnicze i społeczne nie do oszacowania. Zniszczeniu ulęgają zarówno młode, jak i starsze założenia roślinne. Zieleń w warunkach aglomeracji miejskiej ma znacznie utrudnione warunki życia i rozwoju, a bezmyślna działalność niektórych mieszkańców miasta warunki te drastycznie pogarsza.