do góry

STAN ŚRODOWISKA W GORZOWIE WIELKOPOLSKIM W LATACH 2002-2003

 

VI. ODPADY


Nowe pojemniki do selektywnej zbiórki odpadów
fot. Marek Demidowicz

 

1. Odpady komunalne i stare składowiska

Elżbieta Wulkiewicz

1.1. Odpady komunalne

     Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628) definiuje odpady komunalne następująco: są to odpady powstające w gospodarstwach domowych, a także odpady nie zawierające odpadów niebezpiecznych pochodzące od innych wytwórców odpadów, które ze względu na swój charakter lub skład są podobne do odpadów powstających w gospodarstwach domowych.
     Odpady komunalne zostały wyodrębnione w grupie 20 w katalogu odpadów, łącznie z frakcjami gromadzonymi selektywnie, ale z wyłączeniem odpadów opakowaniowych (podgrupa 15 01). Zgodnie z definicją odpadów komunalnych odpadami komunalnymi są jednak odpady opakowaniowe pochodzące z gospodarstw domowych.
     Podstawowym aktem prawnym dotyczącym postępowania z odpadami komunalnymi jest ustawa z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu porządku i czystości w gminach (Dz. U. Nr 96, poz.132 z późniejszymi zmianami). Ustawa ta reguluje kwestie związane z postępowaniem z odpadami komunalnymi oraz określa zadania własne gminy w zakresie utrzymania czystości i porządku. W szczególności nakłada obowiązek zapewnienia budowy, utrzymania i eksploatacji własnych lub wspólnych z innymi gminami instalacji i urządzeń do odzysku lub unieszkodliwiania odpadów komunalnych oraz organizowania selektywnej zbiórki, segregacji i magazynowania odpadów komunalnych, w tym odpadów niebezpiecznych, przydatnych do odzysku, oraz współdziałanie z przedsiębiorcami podejmującymi działanie w zakresie gospodarowania tego rodzaju odpadami.
     Właściciele nieruchomości mogą przekazywać odpady komunalne tylko zakładom będącym gminną jednostką organizacyjną lub przedsiębiorcom posiadającym stosowne zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie zbierania, transportu, odzysku lub unieszkodliwiania odpadów komunalnych oraz zobowiązani są do udokumentowania korzystania z usług tych zakładów. Zezwolenia na wykonywanie ww. usług wydawane są przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce świadczenia usług.
     W gospodarce odpadami, w tym komunalnymi, obowiązują trzy podstawowe kierunki działania:
- zapobieganie powstawaniu odpadów,
- recykling i powtórne wykorzystanie odpadów,
- bezpieczne unieszkodliwienie pozostałości nie nadających się do odzysku.
     Na terenie Gorzowa ww. kierunki działania są realizowane przez wdrażanie systemu selektywnej zbiórki odpadów. W selektywnej zbiórce odpadów stosuje się segregację odpadów u źródła, czyli w miejscu powstawania odpadów oraz segregację w Zakładzie Utylizacji Odpadów. Segregacją objęto następujące odpady: papier, szkło, plastik. Do lipca 2003 r. do selektywnej zbiórki odpadów wprowadzane były pojemniki o pojemności 1100 dm3 w trzech kolorach: niebieskim na papier, zielonym na szkło i żółtym na plastik. Od lipca 2003 r. rozstawiane są nowe pojemniki, również w zestawach po 3 sztuki: 2 o pojemności 1100 dm3 i 1 o pojemności 1500 dm3. Obsługę pojemników od września 2000 r. do lipca 2003 r. wykonywała Spółka Laguna, a od lipca 2003 r. PGK-Altvater. Aktualnie pojemniki rozstawione są w 115 punktach miasta (gniazdach) w zestawach po 3 szt., co zabezpiecza potrzeby mieszkańców w ok. 70%. Docelowo planuje się rozstawienie 150 gniazd do września 2004 r.
     W okresie od września 2000 r. do grudnia 2003 r. w wystawionych pojemnikach zebrano następujące rodzaje i ilości surowców wtórnych: 334 Mg makulatury, 224 Mg szkła i 96 Mg tworzyw sztucznych.


Rysunek VI.1.1.
Przebieg zbiórki surowców wtórnych (wrzesień 2000 - grudzień 2003) [Mg]

     Zebrane w pojemnikach surowce wtórne są przekazywane do punktów przeznaczenia: tworzywa sztuczne i szkło trafiają do dalszej segregacji do Zakładu Utylizacji Odpadów, skąd po doczyszczeniu są sprzedawane, a makulatura dostarczana jest bezpośrednio do punktów zbiórki tego rodzaju odpadów.
     Odpady komunalne odbierane są od właścicieli nieruchomości z terenu miasta przez niżej wymienione podmioty posiadające stosowne pozwolenie i w większości dostarczane do Zakładu Utylizacji Odpadów w Gorzowie. Tu poddawane są procesowi sortowania. Wydzielona z odpadów masa organiczna kompostowana jest w warunkach tlenowych, wysegregowane surowce wtórne przekazywane są do dalszego zagospodarowania, a sprasowane odpady posegregacyjne są składowane. Kwatera składowiska jest uszczelniona geomembraną i wyposażona w drenaż odcieków. Odcieki ze składowiska wywożone są do miejskiej oczyszczalni ścieków. Procesy technologiczne (segregacja i kompostowanie) powodują zmniejszenie objętości i masy składowanych odpadów oraz zwiększenie wydajności eksploatacyjnej kwatery składowiska.
     W 2003 r. do Zakładu Utylizacji Odpadów trafiło 30 483 Mg zmieszanych odpadów komunalnych (wg danych ZUO). Wysegregowane z tych odpadów surowce wtórne stanowiły 3,78%: złom stalowy - 0,68%, szkło - 1,09%, tworzywa sztuczne - 0,86%, drewno - 0,17%, makulatura - 0,61%, opakowania wielomateriałowe - 0,13%, aluminium - 0,04%, baterie i akumulatory - 0, 07%, opony - 0,13%.

Rok

Zebrane

Unieszkodliwione
w kompostowni

Ogółem

[dam3]

[tys. Mg]

[tys. Mg]

1996

264

68,4

-

1997

253

65,9

-

1998

281

73,0

7,1

1999

360

93,6

15,4

2000

283

74,0

13,5

2001

274

71,0

14,2

2002

222

55,0

13,8

Tabela VI.1.1.
Odpady komunalne zebrane z terenu Gorzowa i unieszkodliwione w kompostowni w latach 1996-2002 - wg danych GUS

    Część zbieranych na terenie miasta odpadów jest wywożona do unieszkodliwiania poza Gorzów (m.in. przez Ragn-Sells na składowisko w Nowym Kurowie), a część wciąż niestety trafia na w miejsca na ten cel nie przeznaczone, szczególnie za sprawą wytwórców nie posiadających umów na odbiór odpadów. Potwierdzeniem tego jest duża ilość miejsc zanieczyszczonych odpadami na terenie miasta i sąsiednich gmin.

 

1.2. Stare składowiska

    Za główny czynnik powodujący istnienie starych składowisk należy przyjąć brak odpowiednich technologii przetwarzania odpadów. Do niedawna jedynym celem rozwijającego się przemysłu była wielkość produkcji, stąd też doskonalono głównie podstawowe procesy produkcyjne, a na pozostałości poprodukcyjne nie zwracano większej uwagi. Istotnym czynnikiem były wysokie koszty procesów przetwarzania odpadów na inne pożądane produkty, czy na surowce wtórne, a także brak wiedzy z zakresu ochrony środowiska.
     W Gorzowie od początku lat 60. aż do końca lat 80. bardzo prężnie rozwijały się zakłady z branży przemysłu energetycznego, chemicznego, metalowego i drzewnego. Wysokim wskaźnikom produkcji towarzyszyły duże ilości odpadów poprodukcyjnych, które prawie w 100% trafiały na składowiska. Dziś niektórych z tych zakładów nie ma już na mapie gospodarczej miasta, ale pozostały po nich składowiska odpadów.

 

1.2.1. Składowisko odpadów przy ul. Warszawskiej

    Składowisko o powierzchni ok. 2 ha funkcjonowało do wczesnych lat 80. Nie posiadało uregulowań prawnych, urządzeń chroniących środowisko, ani nie podlegało stałemu dozorowi. Ze składowiska korzystały następujące zakłady: ZPJ Silwana, ZWCh Stilon oraz zakłady z branży budowlanej.
     Na składowisku złożono następujące rodzaje odpadów:
- uwodnione osady z oczyszczalni zakładowej z ZPJ Silwana; w ich skład wchodziły substancje zawarte w środkach używanych w procesie wykańczania tkanin (barwniki, środki apreturujące i piorące) skoagulowane wodorotlenkami żelaza,
- odpady poprodukcyjne z ZWCh Stilon - pozostałości po destylacji kaprolaktamu (skład: 90% kaprolaktam, ług sodowy, substancje zesmolone), pozostałości po destylacji glikolu propylenowego (mieszanina zesmolonego glikolu i zesmolonego polikaproamidu), pozostałości po depolimeryzacji oligomerów (w swoim składzie zawierały ok. 80% kaprolaktamu, ług sodowy, kwas fosforowy, substancje organiczne zesmolone), odpady preparacji, zużyte serwety filtracyjne, roztwory po zmydlaniu, zlewki lakieru magnetycznego,- odpady z branży budowlanej (gruz budowlany, uszkodzone płyty żelbetowe).
     Eksploatację składowiska zakończono na początku lat 80. XX w., teren zniwelowano i przykryto warstwą ziemi. Aktualnie znajdują się tam garaże.

 

1.2.2. Składowisko żużla i popiołu Elektrociepłowni Gorzów

     Właścicielem terenu składowiska jest Skarb Państwa, a władającym Elektrociepłownia Gorzów. Składowisko posiada powierzchnię 21,2 ha, pojemność 2,5 mln m3, a wysokość składowania dochodziła do 7 m n.p.t. Zlokalizowane zostało w północnej części miasta, pomiędzy ulicami Walczaka i Bierzarina. Do obiektów Elektrociepłowni przylega od północnego zachodu. Odległość składowiska od najbliższej zabudowy mieszkalnej wynosi ok. 200 m.
     Eksploatację składowiska rozpoczęto w 1952 r. (od czasu oddania do eksploatacji pierwszego kotła). Składowisko nie posiadało uregulowań prawnych. Pierwotnie popioły i żużle, pochodzące z procesu spalania węgla w celu wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej, składowane były w dwuhektarowym wyrobisku po eksploatacji żwiru wydobywanego na potrzeby budowy Elektrociepłowni. Wyrobisko znajdowało się na północny wschód od obiektów zakładu. Na przestrzeni lat powierzchnię składowiska powiększono do 21,5 ha, wykorzystując naturalną nieckę terenową. W pierwszym etapie eksploatacji składowisko obwałowano do wysokości 2,5 m, a następnie wały podwyższono do wysokości 7-8 m. Podwyższenie obwałowań wykonano na podstawie pozwolenia na budowę i dokumentacji budowlanej.
     Popioły były składowanie na mokro, tzn. były transportowane hydraulicznie, a stosunek wody do popiołu wynosił 15-20/1. Na składowisku wydzielono dwie kwatery eksploatowane przemiennie. Na wydzielonej powierzchni składowiska utrzymywana była woda, którą wykorzystywano do rozdeszczowania na pozostałej powierzchni w celu ochrony przed wtórnym pyleniem. Taki sposób eksploatacji nie zabezpieczał jednak w pełni przed wtórną emisją pyłów do powietrza, zwłaszcza przy wschodnich i północno-wschodnich wiatrach. Przy wietrznej pogodzie pyły przenoszone były na pobliskie osiedla mieszkaniowe Zacisze i Ustronie-Parkowe, usytuowane w odległości 1-2 km od składowiska. Wraz z popiołami, poprzez układ hydroodpopielania, na składowisko zrzucane były ścieki z procesu demineralizacji, charakteryzujące się wysokim zasoleniem, oraz namuły z osadnika. Składowisko popiołów eksploatowano do 1992 r. (do chwili oddania do eksploatacji nowego składowiska w Janczewie).


Zbiornik namułów na starym składowisku żużla i popiołu Elektrociepłowni Gorzów
fot. ECG

     W 1995 r. na terenie składowiska w fazie poeksploatacyjnej wybudowano dwa zbiorniki namułu. Aktualnie eksploatuje się zbiornik o powierzchni 1,3 ha i pojemności 41 000 m3, a drugi zbiornik o powierzchni 1,21 ha i pojemności 31 000 m3 stanowi zbiornik rezerwowy.
     Od 1995 r. na składowisko nie odprowadza się ścieków z procesu demineralizacji. Po wybudowaniu neutralizatora ścieków ścieki odprowadzane są poprzez kanalizację Energostilu do Warty.
     Powierzchnię składowiska, z wyłączeniem terenu przeznaczonego na zbiorniki namułu, przykryto warstwą ziemi grubości 40 cm i obsiano trawą. Taki sposób rekultywacji określono w dokumentacji budowlanej podwyższenia obwałowań. Dotychczas nie skonkretyzowano planów zagospodarowania terenu składowiska. Część terenu została przeznaczona pod budowę ul. Bierzarina, a część dużej kwatery jest przewidziana do zrzutu popiołów w przypadku awarii w Janczewie. W ciągu ostatnich kilku lat na wyłączonej z eksploatacji powierzchni składowiska następuje dynamiczna sukcesja roślinności (turzyce, robinie).
     Z badań hydrogeologicznych przeprowadzonych w 1970 r. przez ZPBE Energopomiar w Gliwicach wynika, że w rejonie składowiska pod warstwą gleby występują gliny o miąższości 0,3 m, lokalnie o miąższości do 0,9 m, w zachodniej części składowiska miąższość glin jest większa (nie przewiercono warstwy glin do głębokości 8,6 m). Na tym terenie nie występują płytkie wody typu zaskórnego. W głębszych partiach podłoża występują dwa poziomy wodonośne. Poziomy te kontaktują się ze sobą, gdyż brak jest ciągłości warstw nieprzepuszczalnych.
     Odpady z Elektrociepłowni, złożone na składowisku nie posiadającym izolacji podłoża, stanowiły źródło zanieczyszczenia wód podziemnych. Badania popiołów przeprowadzone przez Energopomiar wykazały, że charakteryzują się one wysoką zawartością substancji rozpuszczalnych w wodzie (siarczanów, chlorków, jonów baru). Ścieki z procesu demineralizacji charakteryzowały się wysokim zasoleniem.
     W celu monitorowania wpływu składowiska na wody podziemne wykonano przy składowisku 4 piezometry. Badania wód z piezometrów prowadzono w latach 1988-2000. Do badań wykorzystywano 3 czynne piezometry. W wodach pobieranych z piezometrów stwierdzano wysoką zawartość jonów chloru, a w późniejszym okresie ich zawartość ulegała zmniejszeniu.
     W 2003 r. wykonano 3 nowe piezometry wokół składowiska osadów z dekarbonizacji wody. Badania wód podziemnych pobranych z tych piezometrów zostały wykonane w październiku 2003 r. przez Uniwersytet Zielonogórski. Stwierdzono znaczny wzrost zanieczyszczeń w otworach piezometrycznych nr 1 i 2 (usytuowanych na kierunku spływu wód podziemnych) w stosunku do piezometru nr 3 (poziom odniesienia). Podwyższone były wartości przewodnictwa właściwego i twardości oraz stężenia siarczanów, chlorków i suchej pozostałości. Wzrost zanieczyszczeń wód w piezometrach nr 1 i 2 w odniesieniu do piezometru nr 3 potwierdziły również badania wykonane przez laboratorium Elektrociepłowni Gorzów w grudniu 2003 r. - stwierdzono znaczny wzrost przewodnictwa właściwego oraz zawartości siarczanów i chlorków. Wyniki badań świadczą o zanieczyszczeniu środowiska gruntowo-wodnego w rejonie składowiska.

 

1.2.3. Składowisko przy ul. Śląskiej

     Obszar składowiska znajduje się w pradolinie Warty, pomiędzy rzeką, a kanałem Ulgi (lewobrzeżna część miasta, na przedłużeniu ul. Śląskiej). Jest to teren zalewowy doliny rzeki Warty. Składowisko usytuowane jest w odległości 300 m od koryta rzeki i w odległości 500 m od obiektów mieszkalnych. Właścicielem terenu składowiska jest Miasto Gorzów Wlkp., a w fazie eksploatacyjnej zarządzało nim Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej.
     Warunki hydrogeologiczne terenu są niekorzystne. Wody gruntowe zalegają płytko (1-2 m p.p.t.). W przekroju geologicznym występują warstwy przepuszczalne (piaski, żwiry), o współczynniku przepuszczalności 0,3-0,7 m/h. Poziom zalegania wód na omawianym terenie uzależniony jest od stanu wód Warty oraz od zasilania przez opady atmosferyczne i ulega znacznym wahaniom. W okresie wzmożonych opadów może dochodzić do kontaktu wód podziemnych z odciekami z wysypiska.
     Eksploatację składowiska rozpoczęto w 1962 r., a zakończono w 1995 r. Składowisko eksploatowano bez uregulowań formalno-prawnych. Pierwsza kwatera składowiska posiadała 3,5 ha powierzchni. W 1978 r. teren ten powiększono o dalsze 11,7 ha. W 1989 r. rozpoczęto eksploatację kolejnej kwatery o powierzchni 1,4 ha, a z czasem powiększono ją do 3,5 ha.
     Poza ogrodzeniem i rowami opaskowymi chroniącymi przed napływem wód, składowisko nie posiadało innych zabezpieczeń środowiska (ekranizacji podłoża, odbierania odcieków, systemu odgazowania). Ekranizację podłoża folią ogrodniczą i częściowo geomembraną wykonano tylko na kwaterach przeznaczonych do składowania osadów pokoagulacyjnych z ZPJ Silwana.
     Na składowisko przyjmowano odpady komunalne stałe i nieczystości ze zbiorników bezodpływowych oraz odpady przemysłowe, w tym niebezpieczne. Największe ilości odpadów przemysłowych, złożonych na składowisku pochodziły z zakładów: ZPJ Silwana (osady pokoagulacyjne z oczyszczalni zakładowej), ZWCh Stilon (odpady po depolimeryzacji kaprolaktamu) i ZM Ursus (masy formierskie i rdzeniarskie). Na składowisko trafiały też m.in.: osady pogalwanizerskie, odpady lakiernicze i malarskie, zużyte oleje, odpadowe kwasy i ługi oraz kondensatory.
     Dla celów monitoringu składowiska w 1985 r. wykonano wokół składowiska 8 piezometrów o głębokości 5,30-10,6 m.
     Badania przeprowadzone w latach 1985-1986. obejmowały 11 cykli badawczych prowadzonych przez Ośrodek Badań i Kontroli Środowiska w Gorzowie w różnych porach roku, we wszystkich otworach badawczych. Woda w otworze piezometrycznym nr 1 (tło) odpowiada normom czystości wód powierzchniowych i pitnych, z wyjątkiem znacznie odbiegających od dopuszczalnych wartości stężeń magnezu i żelaza. Podobna sytuacja miała miejsce w otworach badawczych nr 3 i 4. Natomiast w piezometrach nr 2, 5, 6, 7, 8, a także w nieco mniejszym stopniu w studni na terenie schroniska dla zwierząt, wykazano pogorszenie się jakości wody w przypadku następujących wskaźników: azotu amonowego, azotynowego i azotanowego, BZT5, ChZT i utlenialności, fosforanów, fenoli, żelaza, manganu, wapnia, twardości, dwutlenku węgla i zawiesiny ogólnej. Wskaźniki te przekraczały wartości dopuszczalne dla wody do picia, a nawet dla wód powierzchniowych.
     Badania przeprowadzone w 1987 r. wykazały, że największe wartości zanieczyszczeń znajdowały się w piezometrze nr 1 i 5, najniższe w otworach badawczych nr 2 i 4.
     Kolejne badania przeprowadzone w latach 1992-93 i w latach 1995-96 przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Gorzowie nie potwierdziły poważniejszego oddziaływania składowiska na wody podziemne.
     W listopadzie 2002 r. wykonano 3 nowe piezometry wokół składowiska i przeprowadzono serię badań wód podziemnych pobranych z tych piezometrów oraz z poddanego renowacji otworu nr 3 i ze studni na terenie ogrodów działkowych przy ul. Śląskiej. Badania tych wód przeprowadzone przez Laboratorium Delegatury w Gorzowie również nie potwierdziły znaczącego oddziaływania składowiska na wody podziemne. Wyraźne oddziaływanie widoczne jest jedynie w wynikach uzyskanych w piezometrze położonym najbliżej składowiska na kierunku przepływu wód podziemnych. Następuje tu duży w stosunku do tła wzrost przewodności elektrolitycznej oraz stężeń azotu amonowego, chlorków i węgla organicznego. Stwierdzono niskie zawartości metali ciężkich. Wzrost wartości przewodności elektrolitycznej może świadczyć o zachodzących procesach mineralizacji zdeponowanej masy odpadów.
     Składowisko ma opracowany projekt rekultywacji, który zakłada przeprowadzenie rekultywacji w tzw. systemie otwartym bez uszczelnienia od góry np. warstwą iłów. Prace rekultywacyjne polegały na zniwelowaniu terenu składowiska, nawiezieniu warstwy gruntu mineralnego grubości 20-30 cm i warstwy ziemi urodzajnej grubości 10 cm z dodatkiem kompostu z Zakładu Utylizacji Odpadów. W projekcie przewidziano także odgazowanie składowiska w systemie studni biernego odgazowania (jako wiercone do spągu odpadów lub zwierciadła wody gruntowej). Przeprowadzone sondowania składowiska wykazały jednak, że w starszych kwaterach składowiska dynamika wydzielania biogazu jest niska.
     Zgodnie z obowiązującym do końca 2002 r. planem zagospodarowania przestrzennego teren zamkniętego składowiska odpadów przy ul. Śląskiej to teren publiczny z funkcjami sportowymi i rekreacyjnymi.
     Podjęte w 2002 r. prace badawcze terenu składowiska w celu określenia jego wpływu na środowisko i oceny przydatności tego terenu do celów sportowych i rekreacyjnych będą kontynuowane. Przewiduje się przeprowadzenie badań w cyklu wieloletnim, co umożliwi prawidłową ocenę jego wpływu na środowisko.

 

1.2.4. Inne niezorganizowane miejsca składowania i porzucenia odpadów

     W latach 50. i 60. odpady komunalne pochodzące z terenu miasta składowane były w zagłębieniu terenowym przy ul. Żwirowej (aktualnie teren POD Budowlani). Niestety nie ma żadnych danych odnośnie ilości złożonych tam odpadów.
     Na terenie byłej Drukarni Akcydensowej wylewano w latach siedemdziesiątych do przygotowanych dołów ziemnych zlewki farb drukarskich.Nie zagospodarowane odpady drzewne ze Stolbudu (trociny) składowane były jeszcze na początku lat 80. w zagłębieniu terenowym na Osiedlu Ustronie (aktualnie teren parku Górczyńskiego). Zdarzające się podpalenia odpadów powodowały emisję zanieczyszczeń do powietrza.
     W 2000 r. ujawniono w budynku laboratorium na terenie byłych Zakładów Mechanicznych Ursus przy ul. Przemysłowej porzucenie 210 kg przeterminowanych odczynników chemicznych. Odpady po zewidencjonowaniu przewieziono do deponatora w Zakładzie Utylizacji Odpadów.

 

2. Monitoring odpadów niebezpiecznych

Marzena Masłowska

     Monitoring odpadów polega na gromadzeniu i przetwarzaniu danych o ilości wytworzonych, wykorzystanych, unieszkodliwionych i składowanych odpadów niebezpiecznych. Informacje te gromadzone są w komputerowej bazie danych SIGOP. Materiałem źródłowym do aktualizacji bazy są ankiety wysyłane do największych wytwórców. W 2002 r. na terenie Gorzowa ankietyzacją było objętych 31, a w 2003 r. 32 wytwórców odpadów.
     Z punktu widzenia ochrony środowiska odpady niebezpieczne są szczególną grupą odpadów - stanowią potencjalne zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi oraz dla środowiska. Powstają zarówno w sektorze gospodarczym, jak i komunalnym. Podstawowe źródło powstawania odpadów niebezpiecznych stanowi działalność przemysłowa i usługowa, ale także m.in. gospodarstwa domowe, służba zdrowia, szkolnictwo i wojsko.
     Rodzaje odpadów niebezpiecznych zawiera załącznik do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz. U. Nr 112, poz. 1206). W rozporządzeniu tym zawarty jest katalog odpadów wraz z listą odpadów niebezpiecznych, a także sposób klasyfikowania odpadów.
     W 2002 r. na terenie miasta wytworzono łącznie 609 Mg odpadów niebezpiecznych. Spośród tej ilości odzyskowi poddano 74,6 Mg, co stanowiło ponad 12%, unieszkodliwiono (poddano procesom przekształcenia biologicznego, chemicznego lub fizycznego) 470,4 Mg ( ok. 77%), 41,1 Mg unieszkodliwiono poprzez składowanie (7%), zaś pozostałe 22,9 Mg (4%) przejściowo zgromadzono w celu późniejszego wykorzystania, bądź unieszkodliwienia.
     W 2003 r. nastąpiło zwiększenie w stosunku do 2002 r. ilości powstałych w mieście odpadów niebezpiecznych o ok. 51 Mg. Bilans odpadów niebezpiecznych wytworzonych w latach 2002-2003 na terenie miasta zestawiono w tabeli VI.2.1. Bilans ten jednak nie daje pełnego obrazu gospodarki odpadami niebezpiecznymi na obszarze miasta, bowiem cechą charakterystyczną niektórych grup odpadów niebezpiecznych jest powstawanie niewielkich ich ilości u wielu producentów nie objętych ankietyzacją. Ponadto źródłem niektórych odpadów niebezpiecznych są użytkownicy indywidualni. Powoduje to zasadnicze trudności w uzyskaniu pełnych danych. Spośród tych grup odpadów należy wymienić odpady poużytkowe m.in.: akumulatory, baterie, oleje przepracowane, świetlówki i odczynniki fotograficzne.

Odpady

2002

2003

Wytworzone

609,0

660,0

Poddane odzyskowi

74,6

165,0

Unieszkodliwione poza składowaniem

470,4

466,5

Unieszkodliwione poprzez składowanie

41,1

22,1

Tymczasowo gromadzone

22,9

6,4

Tabela VI.2.1.
Bilans odpadów niebezpiecznych wytworzonych w latach 2002-2003 na terenie Gorzowa na podstawie danych zgromadzonych w bazie SIGOP-D [Mg]


Rysunek VI.2.1.
Odpady niebezpieczne wytworzone, wykorzystane i unieszkodliwione w latach 2002-2003 [Mg]

 

Nazwa zakładu

Odpady [Mg]

Wytworzone

Poddane odzyskowi

Unieszkodliwione

Tymczasowo składowane

poza składowaniem

poprzez składowanie

Szpital Wojewódzki

318,5

11,9

306,6

0,0

0,0

Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej

135,3

133,3

2,0

0,0

0,0

Zakłady Włókien Chemicznych Stilon

51,0

0,0

51,0

0,0

0,0

Zakład Metalowy Tomabo

48,7

0,0

48,7

0,0

0,0

Grupa Energetyczna Enea

32,0

0,0

32,0

0,0

0,0

Razem:

585,5

145,2

440,3

0,0

0,0

Tabela VI.2.2.
Najwięksi wytwórcy odpadów niebezpiecznych w 2003 r.

     Gospodarka odpadami niebezpiecznymi powstającymi w procesach produkcyjnych na terenie miasta jest prowadzona w sposób prawidłowy. Odpady unieszkodliwione (stanowiące blisko 71% wytworzonych w 2003 r. odpadów), to głównie odpady szpitalne, odpady zawierające kwasy, odpady olejowe oraz transformatory i kondensatory zawierające PCB.
     Odpady poddane odzyskowi (stanowiące 25% w 2003 r.) to w głównej mierze wycofane z eksploatacji pojazdy, przepracowane oleje, akumulatory oraz odczynniki fotograficzne. Jedynymi odpadami niebezpiecznymi pochodzącymi z terenu miasta, które są składowane (składowanie stanowi ok. 3%) to zeszklone popioły lotne pochodzące ze spalarni odpadów oraz azbest. Odpady gromadzone czasowo stanowią niespełna 1% wytworzonych w 2003 r. odpadów niebezpiecznych.
     Taki sposób postępowania z odpadami niebezpiecznymi jest zgodny z obecną hierarchią zasad postępowania z odpadami (minimalizacja lub eliminacja powstawania, wykorzystanie odpadów jako źródła energii i ostateczna opcja - składowanie).
     W latach 2002-2003 największą grupę odpadów niebezpiecznych stanowiły odpady medyczne pochodzące z gorzowskich szpitali. Mniej było wycofanych z eksploatacji pojazdów, pochodzących głównie z Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej, odpadów zawierających kwasy z Zakładu Metalowego Tomabo oraz olejów odpadowych. Pięciu największych wytwórców wytworzyło łącznie 585,5 Mg, co stanowi ponad 96% wszystkich odpadów niebezpiecznych wytworzonych w mieście (ujętych w bazie danych).
     Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w małych firmach oraz u użytkowników indywidualnych (nie objętych badaniami). Ze względu na brak łatwo dostępnych punktów gromadzenia, odpady niebezpieczne przedostają się wraz ze strumieniem odpadów komunalnych do Zakładu Utylizacji Odpadów gdzie są częściowo wysegregowywane. Gorsza sytuacja występuje przy wywozie odpadów komunalnych poza Gorzów, w miejsca gdzie jedyną metodą unieszkodliwiania odpadów jest ich składowanie. Trafiające tam odpady niebezpieczne stwarzają duże zagrożenie dla środowiska gruntowo-wodnego. Najistotniejszą więc sprawą w zakresie gospodarki odpadami niebezpiecznymi jest stworzenie odpowiednich warunków do zbiórki odpadów niebezpiecznych, które powstają w sposób rozproszony w gospodarstwach domowych oraz w małych i średnich firmach. Istnieje także potrzeba doskonalenia istniejącej zbiórki odpadów, takich jak akumulatory i przepracowane oleje w sieciach organizowanych przez producentów i organizacje odzysku oraz prowadzenia kontroli prawidłowości gospodarki odpadami, kontynuując monitoring odpadów niebezpiecznych.

 

3. Instalacje gospodarki odpadami

3.1 Zakład Utylizacji Odpadów

Ewa Bury, Magdalena Sobierajczyk

     Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o.o. powstał w marcu 1992 r. w celu koordynacji zamierzeń związanych z budową nowoczesnego systemu gospodarki odpadami. Wytyczne działalności Zakładu wynikają z opracowanej w 1993 r. Strategii gospodarki odpadami dla Miasta Gorzowa, której stopniowe wdrażanie rozpoczęto od zorganizowania selektywnej zbiórki odpadów (zakupiono i rozstawiono 80 kompletów pojemników), znalezienia terenu pod budowę składowiska, opracowania i wprowadzenia uchwałą Rady Miasta regulaminu gospodarki odpadami oraz wyboru technologii, wykonawcy i sposobu finansowania kompostowni.
     W 1994 r. oddano do eksploatacji pierwszą kwaterę składowiska odpadów o powierzchni 1,5 ha, spełniającą wymogi ochrony środowiska, wraz z infrastrukturą techniczną, uwzględniającą planowaną budowę Zakładu. Pod koniec 1995 r. zapadła decyzja o budowie Zakładu Utylizacji Odpadów. W wyniku konkursu na wykonawcę inwestycji została wybrana firma Arka Konsorcjum z Poznania proponująca rozwiązania oparte o technologię firmy ACMB z Paryża. O wyborze technologii zadecydowała głównie możliwość wysortowania surowców wtórnych ze zmieszanych odpadów komunalnych, unieszkodliwienie przez kompostowanie frakcji organicznej oraz możliwość modułowego uzupełniania instalacji. W czerwcu 1998 r. przeprowadzono pierwsze rozruchy mechaniczne i technologiczne budowanego Zakładu, a w grudniu tego roku nastąpił końcowy odbiór inwestycji.

 

3.1.1. Parametry i rozwiązania techniczno-technologiczne przyjęte w ZUO

     Dane ogólne:
- powierzchnia zabudowy ok. 2,5 ha,
- powierzchnia składowiska ok. 3,3 ha,
- przepustowość Zakładu - 40 000 Mg/a odpadów komunalnych i 3200 Mg/a osadów ściekowych,
- zatrudnionych w całej firmie jest 71 pracowników, w tym 48 osób pracujących w systemie dwuzmianowym w Zakładzie w Chróściku,
- moc elektryczna zainstalowana 260 kW, moc zapotrzebowania 208 kW,
- zapotrzebowanie wody technologicznej ok. 2 m3/d,
- koszt inwestycji ok. 22 mln złotych.
     Podstawowe obiekty Zakładu stanowią:
- waga samochodowa,
- hala przyjęć i przetwarzania odpadów,
- wiata do kompostowania,
- plac dojrzewania i dystrybucji gotowego kompostu,
- wiata z linią do doczyszczania i rozdrabniania surowców wtórnych,
- kwatera składowania odpadów balastowych,
- linia do doczyszczania i konfekcjonowania surowców wtórnych,
- pełna infrastruktura techniczna dla potrzeb Zakładu.

 

3.1.2. Opis technologii

     Technologia utylizacji odpadów obejmuje następujące procesy:
- rozdział strumienia odpadów komunalnych na odpady organiczne, surowcowe, niebezpieczne i balast,
- kompostowanie biofrakcji w pryzmach napowietrzanych,
- uszlachetnianie kompostu,
- belowanie odpadów balastowych,
- doczyszczanie i konfekcjonowanie surowców wtórnych.


Rysunek VI.3.1.
Schemat technologiczny ZUO w Chróściku


Rysunek VI.3.2.
Linia doczyszczania surowców wtórnych

     Odpady zmieszane, po zważeniu i ewidencji, rozładowywane są bezpośrednio do zasobni (1), skąd transportowane są na bieżąco poprzez przenośniki - kanałowy i wznoszący - do trójdzielnego sita bębnowego (2). Frakcja drobna, o średnicy mniejszej od 20 mm (odpady mineralne), usuwana jest na składowisko (3). Frakcja gruba, o średnicy powyżej 80 mm, kierowana jest na linię sortowniczą, w celu wydzielenia z niej surowców wtórnych (metali, szkła, tworzyw sztucznych) (5, 6, 7) i papieru (4). Pozostałe odpady są prasowane i belowane (9). Sortowana jest również frakcja średnia, o średnicy 20-80 mm, przeznaczona do kompostowania. Wydzielane są z niej składniki niepożądane w kompoście: szkło (6), metale (7) i odpady niebezpieczne (8).
     Oczyszczona biofrakcja oraz papier wydzielony z frakcji grubej są rozdrabniane (10). Istnieje również możliwość mieszania jej z osadami ściekowymi (11). Uzyskana masa organiczna jest kompostowana metodą pryzm napowietrzanych, pod wiatą, przez okres 6-8 tygodni w zależności od pory roku. Gotowy kompost jest uszlachetniany przez: sortowanie w sicie bębnowym (13), oczyszczanie mechaniczne na stole wibracyjnym z tzw. części twardych (szkła, kamieni, ceramiki itp.) (14) oraz oczyszczanie pneumatyczne celem oddzielenia frakcji lekkich (15). Tak oczyszczony kompost jest składowany na placu magazynowym w celu dojrzewania i dystrybucji (16). Jest on całkowicie bezpieczny pod względem sanitarnym.


Rysunek VI.3.3.
Rozdział odpadów komunalnych w ZUO

     Końcowymi produktami utylizacji odpadów komunalnych dostarczanych do ZUO są:
- surowce wtórne (doczyszczane i prasowane lub rozdrabniane),
- uszlachetniony kompost, stosowany m.in. w rolnictwie, ogrodnictwie, leśnictwie i drogownictwie,
- odpady nieorganiczne (balastowe) przeznaczone do składowania.
     W celu zagospodarowania odpadów budowlanych na powierzchni około 4,4 ha przygotowano centrum recyklingu. Po zebraniu od 10 do 15 tys. Mg odpadów budowlanych są one rozdrabniane i sortowane na frakcje handlowe za pomocą sprzętu mobilnego.
     Zakład przyjmuje również surowce wtórne pochodzące z selektywnej zbiórki. Są one doczyszczane na linii doczyszczania surowców wtórnych, a następnie sprzedawane.
     Procentowy rozdział końcowych produktów utylizacji odpadów obrazuje schemat bilansu masowego przetwarzanych odpadów w 2003 r. w Zakładzie w Chróściku (rys. VI.3.3.). Zakład Utylizacji Odpadów w Chróściku zajmuje się również odpadami problemowymi i niebezpiecznymi, które po przejęciu od wytwórcy mogą być: unieszkodliwione przez składowanie lub zmagazynowane i przekazane do odbiorców zajmujących się ich dalszą obróbką. Zakład przyjmuje między innymi odpady takie jak: zużyte akumulatory, baterie, lampy jarzeniowe, przeterminowane leki, opakowania po środkach ochrony roślin i ich pozostałości. Jeżeli któryś z odpadów niebezpiecznych lub problemowych nie może zostać przyjęty przez Zakład, to wytwórca zostaje poinformowany o tym gdzie powinien taki odpad dostarczyć.
     Zakład Utylizacji Odpadów, w ramach konsorcjum firm, przeprowadził likwidację wszystkich mogilników na terenie województwa lubuskiego.
     ZUO prowadzi również działalność w zakresie propagowania zachowań ekologicznych oraz doradztwa w gospodarce odpadami. Są to m.in.:
- realizacja programu edukacyjnego Zielona Szkoła - Zielone Przedszkole w placówkach oświatowych na terenie gmin Związku Celowego MG-6,- organizacja szkolenia dla nauczycieli z zakresu edukacji ekologicznej przy współudziale Forum Opakowań Szklanych z Warszawy,
- aktywny udział w akcji Sprzątanie Świata na terenie Gorzowa,-
- organizacja wycieczek na teren ZUO w Chróściku, w celu zapoznania dzieci i młodzieży ze sposobem właściwego postępowania z odpadami,
- organizacja zabawy choinkowej dla dzieci i młodzieży w ramach akcji ZUO - Dobry Sąsiad na terenie Domu Kultury w Małyszynie,
- wspieranie rzeczowe i finansowe konkursów ekologicznych dla dzieci i młodzieży,
- opracowywanie planów gospodarki odpadami (zgodnie z wymogami ustawowymi) dla Celowego Związku Gmin R-XXI z siedzibą w Nowogardzie oraz Związku Celowego Gmin MG-6 z siedzibą w Gorzowie,
- opiniowanie planów gospodarki odpadami dla województwa lubuskiego, powiatu gorzowskiego oraz miasta Gorzowa.
     W 2002 r. ZUO otrzymał certyfikat jakości według normy EN: ISO 9002:1996 r. oraz certyfikat środowiskowy według EN:ISO 14001:1998. W kwietniu 2004 r. Zakład został poddany z pozytywnym skutkiem auditowi certyfikacyjnemu w zakresie systemu zarządzania jakością wg normy EN:ISO 9001:2000 oraz auditowi recertyfikacyjnemu systemu zarządzania środowiskowego.

 

3.1.3. Założenia realizacyjne wdrażania planu gospodarki odpadami dla Związku Celowego Gmin MG-6

     Zgodnie z zapisami uchwalonego Planu gospodarki odpadami dla województwa lubuskiego Zakład Utylizacji Odpadów opracował plan gospodarki odpadami dla Związku Celowego Gmin MG-6, w skład którego wchodzą gminy: Bogdaniec, Deszczno, Kłodawa, Lubiszyn, Santok i Gorzów.

Zakres rzeczowy programu:
I. Rozbudowa Zakładu Utylizacji Odpadów w Chróściku:
- produkcja paliwa alternatywnego do spalania w piecach energetycznych (np. w Elektrociepłowni Gorzów), paliwo przygotowywane będzie z balastu odpadów komunalnych oraz palnych wysokoenergetycznych odpadów przemysłowych;
- przystosowanie ZUO do recyklingu odpadów gabarytowych i zielonych oraz budowa następnych kwater składowiska na odpady inne niż niebezpieczne i odpady niebezpieczne;
- w przypadku spalania paliwa alternatywnego w Elektrociepłowni Gorzów konieczna jest jej adaptacja np. poprzez dostosowanie kotła satelitarnego do pieca na miał węglowy.

II. Stworzenie eko-bioenergetycznego centrum w Stanowicach:
- planuje się tu utylizację osadów ściekowych z oczyszczalni ścieków w Gorzowie, przez kompostowanie ich z odpadami zielonymi i biomasą wyprodukowaną na własnych gruntach; powstanie linia do recyklingu odpadów elektronicznych i urządzeń elektrycznych oraz produkcja brykietów z drewna z odpadów wielkogabarytowych i odpadowej biomasy;
- założenie plantacji szkółkowych roślin bioenergetycznych;
- uruchomienie produkcji komponentów do biopaliw - spirytusu oraz ekstraktu oleju;
- utylizacja i wykorzystywanie do produkcji odpadów z rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego;
- zasilanie hybrydowym systemem energetycznym, wykorzystującym maksymalnie dużo różnych źródeł energii odnawialnej, m.in.: pompy ciepła, elektrownia wiatrowa i wodna, kolektory słoneczne oraz generator gazu z paliwa alternatywnego;
- remont i adaptacja zespołu pałacowo-parkowego na ponadregionalne centrum edukacji ekologicznej w zakresie gospodarki odpadami, produkcji i wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych oraz produkcji biomasy;
- wszystkie instalacje będą jednocześnie służyły jako obiekty szkoleniowe i badawcze.

III. Działania porządkujące gospodarkę odpadami w Zwiazku Celowym Gmin MG-6:
- wdrożenie selektywnej zbiórki odpadów komunalnych, problemowych i niebezpiecznych,
- rekultywacja i monitoring zamkniętych składowisk odpadów,
- edukacja ekologiczna w szkołach i przedszkolach.
     Przewidywane koszty i efekty wdrożenia programu zawiera tabela VI.3.1. Strategia finansowania wdrażania programu opiera sie na założeniach, że podstawą finansowania będą pozyskane środki z funduszy strukturalnych UE w wysokości 75% planowanych nakładów, a pozostałe 25% będą stanowić środki własne, na które złożą się środki ZUO wsparte dotacjami z innych niż UE źródeł.

Lp.

Opis przedsięwzięcia

Szacowane
nakłady
[tys. zł]

Główny efekt ekologiczny

I

Rozbudowa RZUO w Chruściku

6 670

 

1.

Rozbudowa zakładu o moduły:
- przygotowania paliwa alternatywnego
- recyklingu odpadów gabarytowych
- recyklingu odpadów zielonych

3 700


Minimalizacja ilości odpadów składowanych na składowisku, poprzez wykorzystanie większej ich części do produkcji paliwa alternatywnego.

2.

Wykonanie kanalizacji zewnętrznej sanitarnej i deszczowej

600

Wyeliminowanie ryzyka emisji zanieczyszczeń.

3.

Rozbudowa składowiska o
kwaterę odpadów innych niż niebezpieczne (1,5 ha) i odpadów niebezpiecznych (0,5 ha)

2 000


Bezpieczne składowanie odpadów innych niż niebezpieczne oraz zapewnienie miejsca składowania odpadów azbestowych oraz innych odpadów niebezpiecznych, dla których tylko ten sposób unieszkodliwiania uznawany jest za bezpieczny bądź nie są wdrożone inne metody ich przetwarzania.

4.

Infrastruktura (waga samochodowa, drogi, place, ogrodzenie, sieci).

370


II

Eko-bioenergetyczne centrum Stanowice

36 120


1.

Budowa kompostowni osadów ściekowych

12 000

Zagospodarowanie osadów ściekowych z gorzowskiej oczyszczalni.

2.

Linia produkcji brykietów z odpadów drewna i biomasy (wydajność 1800 Mg/rok)

900

Zagospodarowanie wyprodukowanej biomasy i drewna odpadowego, produkcja bardzo czystego paliwa, o dużej wydajności cieplnej, łatwego do transportu i magazynowania.

3.

Produkcja komponentów do biopaliwa - spirytusu i ekstraktu oleju
(gorzelnia, tłocznia oleju, silosy magazynowe, adaptacja obiektów budowlanych)

3 950

Wykorzystywanie energii wyprodukowanej z biopaliwa, produkcja surowca do biododatków do benzyn.

4.

Linia utylizacji odpadów elektronicznych o wydajności ok. 15 komputerów/osobę/godzinę

550

Rozwiązanie problemu odzysku odpadów elektronicznych.

5.

Założenie plantacji szkółkowych roślin bioenergetycznych

2 500

Aktywizacja rolnicza regionu.

6.

Centrum edukacji ekologicznej na bazie zespołu pałacowo-parkowego


12 000

Stworzenie bazy edukacyjnej o charakterze ponadregionalnym w zakresie: stosowania prawa ochrony środowiska, stosowania nowoczesnych technologii przetwarzania odpadów, źródeł energii odnawialnej i metod ich wykorzystania, selektywnej zbiórki odpadów, aktywizacji terenów rolniczych do produkcji roślin energetycznych.

7.

Obiekty energetyczne:
elektrownia wiatrowa, wodna, pompa cieplna, kolektory słoneczne, piec do spalania paliwa alternatywnego - generator gazu

1 270


Stworzenie bazy edukacyjnej w zakresie form wykorzystania energii odnawialnej.

8.

Obiekty pozostałe:
waga samochodowa, ogrodzenie
drogi i place, oczyszczalnia ścieków, zieleń, zaplecze socjalno-biurowe

2 950


III

Rekultywacja i monitoring wysypisk na terenie MG-6

1 150



- Gorzów - ul. Śląska,
- Deszczno - Glinik,
- Lubiszyn - Wysoka, Ściechów, Marwice, Lubiszyn i Staw,
- Kłodawa,
- Santok - Janczewo,

700


Ograniczenie negatywnego oddziaływania zamkniętych składowisk na środowisko.

IV

Wdrożenie na terenie MG-6 selektywnej zbiórki odpadów komunalnych, niebezpiecznych i problemowych.

1 000

Zwiększenie stopnia odzysku surowców wtórnych i zmniejszenie ilości odpadów niebezpiecznych trafiających na składowisko; zmniejszenie ryzyka zanieczyszczenia kondycjonera glebowego substancjami niebezpiecznymi.

1.

Zakup samochodu bezpylnego i pojemników oraz organizacja gminnych punktów zbiórki odpadów problemowych i niebezpiecznych (GAZON)

500

Zwiększenie odzysku makulatury, szkła i plastiku, zbiórka odpadów niebezpiecznych pochodzących z gospodarstw domowych.

V

Piec satelitarny dla EC do współspalania paliwa alternatywnego, produkowanego z odpadów, wraz z paliwem tradycyjnym

10 000

Zmniejszenie ilości składowanych odpadów i energetyczne wykorzystanie odpadów.

Tabela VI.3.1.
Nakłady oraz efekty wdrożenia Planu gospodarki odpadami Celowego Związku Gmin MG-6

 

3.1.4. Podsumowanie

     Dzięki uzyskiwanym w Zakładzie w Chróściku efektom, masa odpadów komunalnych deponowanych na składowisku ulega zmniejszeniu o około 55%. Stosowane na składowisku metody pozwalają 3-krotnie wydłużyć czas eksploatacji składowiska w stosunku do tradycyjnej metody deponowania odpadów z zagęszczaniem kompaktorem.
    
Odpady składowane w formie bel zawierają niewielkie ilości materii organicznej, co powoduje obniżenie ładunków zanieczyszczeń w odciekach oraz eliminuje prawie całkowicie zagrożenie samozapłonem na składowisku. Prasowanie odpadów znacznie ogranicza rozwiewanie lotnych frakcji, a tym samym przyczynia się do zmniejszenia stopnia uciążliwości składowiska dla najbliższego otoczenia.
    
Program badawczy, realizowany przez 3 lata wspólnie z Akademią Rolniczą w Poznaniu i Zakładem Hodowli Roślin Strzelce Oddział w Małyszynie, wykazał, że ze zmieszanych odpadów komunalnych można uzyskać kompost dobrej jakości, który poprawia strukturę gleby. Produkt ten został nazwany kondycjonerem glebowym. Na podstawie programu badań została opracowana norma zakładowa, w której określona została dopuszczalna, bezpieczna dawka kondycjonera w zależności od rodzaju gleb i upraw. W 2003 r. wyprodukowano 3318 Mg kondycjonera glebowego.
    
Technologia zastosowana w Zakładzie umożliwia wydzielenie ze strumienia odpadów komunalnych surowców wtórnych, które są odzyskiwane i przeznaczone na sprzedaż. W 2003 r. ilość odzyskanych surowców wtórnych wyniosła 1150 Mg, co stanowiło 3,78% całkowitej ilości odpadów dostarczonych na składowisko.
    
Zakład Utylizacji Odpadów w Gorzowie jest jednym z kilku tak nowoczesnych obiektów w Polsce, zapewniających prawidłowe oraz bezpieczne postępowanie z odpadami zarówno dla ludzi, jak i dla środowiska.

 

3.2. Spalarnia odpadów medycznych

Piotr Michałowski, Leszek Piwarski

     Problematyka utylizacji odpadów medycznych, z uwagi na ich specyficzne własności fizyczno-chemiczne, biologiczne i toksykologiczne, jest dziś szczególnie ważna. Odpady szpitalne zawierają chorobotwórcze drobnoustroje: bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty, więc nieskutecznie unieszkodliwione mogą być źródłem infekcji, a nawet epidemii. Powstaje coraz więcej nowoczesnych spalarni odpadów medycznych, a rozwój techniki powoduje, że sięgamy po coraz to nowsze, tańsze i doskonalsze sposoby unieszkodliwiania tych odpadów.
    
Odpady medyczne to substancje powstające w związku w działalnością leczniczą w obiektach lecznictwa zamkniętego i otwartego, klinikach, instytutach badawczych, punktach weterynaryjnych i lecznicach dla zwierząt, aptekach i hurtowniach leków oraz w zakładach farmaceutycznych. Do odpadów medycznych zaliczamy wszystkie materiały zainfekowane, opatrunkowe, bieliznę zabiegową, części amputacyjne i nieczystości zwierząt doświadczalnych oraz zarażonych.
    
Z przeprowadzonej analizy odpadów dostarczanych do spalarni w Gorzowie wynika, że placówki medyczne wytwarzają odpady o wzrastającej zawartości tworzyw sztucznych. Wynika to z coraz powszechniejszego stosowania sprzętu jednorazowego użytku. Problemem jest też możliwość występowania w odpadach szeregu związków chemicznych stosowanych w lecznictwie, które mogą stanowić źródło zagrożenia dla ekosystemu.
    
Gorzowska spalarnia jest technologicznie przystosowana do spalania także innych rodzajów odpadów. Zgodnie z posiadaną decyzją instalacja może spalać oprócz odpadów medycznych, także odpady komunalne (papier, tektura i tekstylia) w ilości nie większej niż 25% całej masy odpadów, oraz oleje odpadowe - w tym silnikowe i przekładniowe (bez olejów smarowych zawierających związki chlorowcoorganiczne), również w ilości nie większej niż 25% całej masy odpadów.
    
Aktualnie Spalarnia Odpadów Medycznych przy ul. Dekerta 1 w Gorzowie spala głównie odpady medyczne. Odpady te odbierane są ze szpitali, gabinetów lekarskich, aptek, lecznic weterynaryjnych itp. Niewielkie ilości odpadów kierowane są do spalania z innych firm. Zestawienie dostawców zawiera 130 pozycji, obejmując terytorialnie województwa lubuskie, zachodniopomorskie i wielkopolskie. Są to głównie podmioty gospodarcze zajmujące się zbieraniem i transportem odpadów ze szpitali, praktyk prywatnych, placówek Sanepidu i weterynaryjnych itp. Łącznie w 2003 r. dostarczono do spalarni 605,8 Mg odpadów. Spalenie tych odpadów wymagało pracy spalarni na pełnym obciążeniu przez ponad 260 dni w roku.
    
Spalanie jako proces energetyczny nie jest pozbawione wad, których usunięcie wymaga właściwej organizacji. Doskonalenie procesu spalania oraz poszerzenie wiedzy i zdobycie większej ilości informacji o jego przebiegu powoduje, że procesy spalania odpadów są coraz sprawniej prowadzone i bezpieczniejsze ekologicznie. Proces spalania nie może być przypadkowy, a jego realizacja musi przewidywać znane, jak również trudne do przewidzenia reakcje syntezy czy destrukcji związków. Skład odpadów z procesu spalania to zazwyczaj cała gama pierwiastków i związków chemicznych, dlatego też w produktach spalania mogą się pojawiać: metale ciężkie, związki azotu, siarki, fluoru i chloru, w tym toksyczne dioksyny i furany (PCDDs, PCDFs). Stosowanie odpowiednich parametrów procesu, decydujących o jego kinetyce, oraz stosowanie systemów oczyszczania spalin gwarantują niską toksyczność produktów spalania.
    
Współczesny proces termicznej utylizacji odpadów składa się z czterech podstawowych etapów:
- spalania lub innej metody,
- oczyszczania gazów spalinowych,
- utylizacji stałych i ciekłych pozostałości poprocesowych,
- wykorzystania wytworzonej energii.
    
Podstawowym celem zastosowania procesu spalania odpadów jest zmniejszenie ich objętości i masy z równoczesną minimalizacją negatywnego oddziaływania produktów procesu na środowisko.
    
Spalarnia odpadów medycznych w Gorzowie to instalacja typu Hoval GG-14, przeznaczona do termicznego unieszkodliwiania odpadów medycznych i innych odpadów przemysłowych. Dobór wielkości urządzenia wynika ze średniej wartości opałowej odpadów przeznaczonych do spalania. Instalacja umożliwia bezpieczne unieszkodliwianie odpadów w miejscu ich powstania, bez potrzeby korzystania z usług wyspecjalizowanych firm. Odzysk znacznej ilości energii cieplnej z procesu spalania przynosi dodatkowe korzyści dla inwestora. Maksymalna ilość odpadów spalanych w trakcie pełnego cyklu wynosi 3000 kg/dobę (950 Mg/rok). Rodzaj procesu unieszkodliwiania odpadów to dwustopniowe pirolityczne spalanie metodą Hoval Multizon, automatycznie sterowane i regulowane, z odzyskiem ciepła oraz trójstopniowym oczyszczaniem gazów spalinowych (suchy filtr oraz płuczka przeciwprądowa z dwoma wykraplaczami).
    
Pierwszy stopień spalania stanowi komora pirolityczna z urządzeniem załadowczym i palnikiem inicjującym (startowym) o następujących parametrach: objętość komory 9,7 m3, objętość urządzenia załadowczego 1,1 m3, temperatura w komorze 650-7000C, wtrysk wody do komory przy temperaturze 690-6950C.
    
Drugi stopień spalania to termoreaktor typu TR 14 o następujących parametrach pracy: 2-4 s przy temperaturze 1200-14000C. Objętość termoreaktora wynosi 7,5 m3. Pierwszy palnik zapala gazy ze spalin, drugi palnik utrzymuje zadaną temperaturę 1200-12250C, trzeci palnik jest używany wyłącznie do szybszego rozruchu instalacji (zastosowany tylko w tym obiekcie - instalacja prototypowa).
    
Do oczyszczania spalin zastosowano suchy filtr i dwustopniową płuczkę przeciwprądową z automatycznym utrzymaniem poziomu neutralizacji (technologia bezściekowa). Ilość oczyszczanych gazów to ok. 3000 m3/h. Instalacja oczyszczania spalin składa się z trzech stopni. Pierwszy stopień to dwukomorowy suchy filtr tkaninowy z aparaturą kontrolno-regulującą. Drugi stopień to strefa chłodzenia z przewężeniem Venturiego (tzw. Quench), a trzeci stopień stanowi wieżowa płuczka przeciwprądowa z zasobnikiem cieczy, częścią absorpcyjną, systemem recyrkulacji roztworu reagenta, wentylatorem odciągowym i dwustopniowym odkraplaczem. Jako reagent używany w instalacji roztwór ługu sodowego o stężeniu 25%. Indywidualny monitoring każdej z operacji zapewnia optymalne warunki spalania, niezależne od składu mieszaniny odpadów oraz bezdymny i wolny od zanieczyszczeń proces.
    
Spalanie odpadów medycznych w spalarni w Gorzowie ma następujący przebieg. Do instalacji spalania odpady wprowadzane są mechanicznie przy pomocy wywrotnicy napędzanej siłownikami hydraulicznymi. Zawartość kontenera wsypywana jest do zamykanej komory załadowczej, z której stempel przepycha ładunek do komory pirolizy. W trakcie wprowadzania odpadów do komory pirolizy komora załadowcza zamyka się automatycznie.


Urządzenie załadowcze
fot. Piotr Michałowski


Wiata na odpady
fot. Piotr Michałowski

     Cały zespół komory załadowczej i komory pirolizy znajduje się w warunkach podciśnienia, przez co unika się pylenia oraz rozprzestrzeniania innych zanieczyszczeń do pomieszczenia spalarni. Odpady są ogrzewane do temperatury zapłonu w komorze pirolizy. Tlen z powietrzem pierwotnym podawany jest do komory pirolizy w ilości niezbędnej do podtrzymywania reakcji termicznego rozkładu i zgazowania odpadów. Wytworzone gazy palne, posiadające wysoką wartość energetyczną, doprowadzane są do termoreaktora. W nim mieszane są z doprowadzanym powietrzem wtórnym i dopalane palnikami gazowymi. Zależnie od zapotrzebowania tlenu do strefy spalania doprowadzane jest dodatkowe powietrze tercjalne. Dopalone gazy kierowane są do wymiennika ciepła, na wyjściu z którego ich temperatura wynosi około 2500C. Dalsze ochłodzenie spalin następuje w komorze chłodzenia, skąd przesyłane są one do filtra suchego. Filtr zawiera 120 rękawów wykonanych z teflonu, na które podawany jest odczynnik filtrujący - sorbalit. Przefiltrowane gazy przepływają do komory płuczki, tu proces deszczowania cieczą obiegową w temperaturze 600C usuwa pyły oraz część substancji reagujących z cieczą, wytwarzając nierozpuszczalne sole. Odczyn wody korygowany jest automatycznie do poziomu pH 7,0. Oczyszczone spaliny emitorem trafiają do atmosfery. Po ostudzeniu wnętrza komory pirolizy, całkowicie sterylny popiół usuwany jest mechanicznie do kontenera. Płaska powierzchnia chłodzonego powietrzem rusztu ułatwia to zadanie. Osady pofiltracyjne z suchego filtra składuje się w wyznaczonych depozytorach.
     Zalety instalacji:
- utrzymanie emisji spalin na minimalnym poziomie dzięki rozdzieleniu procesu termicznego rozkładu odpadów i spalania jego produktów oraz stałej kontroli parametrów tych procesów,
- ograniczenie zawartości cząstek stałych unoszonych ze strumieniem gazów dzięki zmniejszeniu ilości powietrza pierwotnego doprowadzanego do strefy pirolitycznego rozkładu odpadów,
- ograniczenie ilości zanieczyszczeń gazowych w spalinach, dzięki zupełnemu spalaniu w termoreaktorze substancji palnych,
- całkowite spalanie odpadów i uzyskanie sterylnego popiołu,
- stabilność procesu, który może być stosowany do unieszkodliwiania szerokiej gamy odpadów,
- masowa i objętościowa redukcja odpadów,
- wykorzystanie ciepła z procesu unieszkodliwiania do produkcji pary lub gorącej wody, dzięki czemu uzyskuje się obniżenie kosztów utylizacji.
     Przedstawiony obiekt, wybudowany jako pierwszy w kraju, spełnił pokładane w nim oczekiwania rozwiązując problem unieszkodliwiania odpadów medycznych powstających na terenie znacznej części województwa. Wykonany w 2002 r. przegląd ekologiczny w pełni potwierdził wypełnianie przez spalarnię Dyrektywy 2000/76/EC Unii Europejskiej oraz rozporządzenia Ministra Środowiska (Dz. U. 87, poz. 957 z 2001 r.).
     Prowadzone systematycznie pomiary stężeń zanieczyszczeń emitowanych do atmosfery wykazały utrzymanie deklarowanych przez producenta parametrów. Istotne jest to szczególnie w przypadku dioksyn i furanów - substancji o wyjątkowej toksyczności. Wartości stężeń osiągane przez omawianą instalacje stawiają ją w ścisłej krajowej czołówce tego typu obiektów. Zestawienie wartości emisji przedstawiono w tabeli VI.3.2.

Lp.

Substancja

Emisja dopuszczalna [kg/h]

Emisja zmierzona
[kg/h]

1.

Chlorowodór

0,0300

0,02407

2.

Flurowodór

0,0030

0,000037

3.

Dwutlenek siarki

0,1500

0,007900

4.

Pył lotny

0,0300

-

5.

Rtęć

0,0003

0,000011

6.

Kadm

0,0003

0,000029

7.

Arsen

0,0004

-

8.

Kobalt

0,0030

-

9.

Nikiel

0,0067

0,000485

10.

Ołów

0,0060

0,000026

11.

Cynk

0,0150

0,010290

12.

Chrom

0,0150

0,000003

13.

Tlenek węgla

0,3000

0,003500

14.

Węgiel organiczny

0,0600

0,027088

15.

Dwutlenek azotu

0,9000

0,483200


Dioksyny i furany

Stężenie dopuszczalne
[ng TEQ/m3]

Stężenie zmierzone
[ng TEQ/m3]

16.

pomiary z 1995 r.

0,1

0,036-0,048

17.

pomiar z 2002 r.

0,1

0,065±0,015

Tabela VI.3.2.
Emisja zanieczyszczeń do powietrza ze Spalarni Odpadów Medycznych w 2003 r.

 

Literatura:
1. Grochowalski A., Analiza uciążliwości obiektu technologicznego w Gorzowie Wlkp., Politechnika Krakowska, Kraków 1994
2. Opis technologii wchodzącej w skład instalacji spalarni w Gorzowie Wlkp., Materiały źródłowe firmy Schliestl-Hoval, 1994
3. Wandrasz J. W., Gaska K., Usuwanie i unieszkodliwienie odpadów medycznych, Przegląd Komunalny, Dodatek nr 3(5) s. 3-31, 1998
4. Wandrasz J. W., Spalanie odpadów alternatywa czy konieczność, XII Konferencja ekologiczna, Łódź 1996
5. Wyderko W., Klat M., Ocena eksploatacji instalacji do termicznego unieszkodliwiania odpadów medycznych na przykładzie urządzenia pracującego przy Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym w Gorzowie Wlkp., V Ogólnopolska Konferencja Unieszkodliwiania i Utylizacji Odpadów Medycznych - materiały konferencyjne s. 111-118, Poznań 1998