do góry
 

STAN ŚRODOWISKA W GORZOWIE WIELKOPOLSKIM W LATACH 2002-2003

 

V. WODY POWIERZCHNIOWE I PODZIEMNE


Warta w Gorzowie
fot. Tomasz Jocz

 

1. Cieki wodne i system melioracyjny na terenie miasta

Jan Kleinhardt, Jan Sobczyński

     Lokalizacja Gorzowa nad Wartą dawała miastu w przeszłości i daje obecnie dogodne warunki rozwoju. Pradolina rzeki stanowi niewyczerpany zbiornik wód podziemnych, określony jako Główny Zbiornik Wód Podziemnych Nr 137. Z drugiej strony Warta stanowi odbiornik ścieków pochodzących z terenu miasta oraz gmin ościennych, które oczyszczone w stopniu wymaganym obowiązującymi przepisami jest w stanie przyjąć bez większego wpływu na jej środowisko. Wielkość rzeki stwarza możliwość żeglugi, w przeszłości mającej niemały wpływ na rozwój miasta, a obecnie niestety niewykorzystanej. Być może akcesja do Unii Europejskiej wpłynie na zmianę tego stanu ze względu na preferowanie przez kraje unijne transportu wodnego.
     Oprócz korzyści jakie stwarza położenie miasta nad Wartą, należy liczyć się także z jej kaprysami, które są nierozerwalnym elementem zjawisk przyrodniczych, do których należą cykliczne wezbrania, nierzadko przybierające formy katastrofalne, a mianowicie powodzi.
     Rzeka dzieli miasto na dwie części: prawobrzeżną uniezależnioną od wpływów rzeki oraz lewobrzeżną część leżącą w pradolinie, na którą rzeka wywiera duży wpływ. Nasi poprzednicy, gospodarujący wcześniej na tym terenie, już w XVIII w. podjęli decyzję zagospodarowania pradoliny Warty, w efekcie czego zbudowany został system obwałowań rzeki chroniący od bezpośrednich zatopień oraz system melioracyjny odbierający wody infiltrujące z rzeki za wały ochronne. Od tego czasu rozpoczęto zagospodarowywanie tych terenów. Powstały wówczas całe jednostki osadnicze rozwijające się do dnia dzisiejszego. Stworzony system wałów ochronnych i system melioracyjny jest obecnie nadszarpnięty zębem czasu i bez właściwej konserwacji nie gwarantuje już właściwej ochrony tych terenów. W wyniku urbanizacji lewobrzeżnej części miasta, budowy infrastruktury drogowej i komunalnej, pierwotny system melioracyjny został przekształcony, a w wielu wypadkach zdewastowany. Ponieważ trendu rozwoju tej części miasta nie da się zatrzymać podejmowane są działania zmierzające do skutecznego zabezpieczenia ww. terenu przed negatywnym oddziaływaniem rzeki. Aby zagadnienie to rozwiązać w sposób systemowy miasto zleciło wykonanie studium projektowego nt. ochrony przeciwpowodziowej, odwodnienia i związanych z tym kierunków zagospodarowania dzielnicy Zakanale. Studium to ma wskazać jak obecnie powinien wyglądać system melioracyjny tej dzielnicy, tj. określić układ i technologię wykonania kanałów i rowów melioracyjnych, wskazać lokalizację przepompowni melioracyjnych oraz sposób modernizacji wałów przeciwpowodziowych wraz z Kanałem Ulgi. Opracowanie studium pozwoli planować podjęcie działań inwestycyjnych w tym zakresie. Docelowe rozwiązanie tego problemu umożliwi bezpieczny rozwój zagrożonego fragmentu miasta. Są wielkie szanse na szybkie rozwiązanie tego zagadnienia przy wsparciu środków Unii Europejskiej.
     Miasto od kilku lat prowadzi systematycznie konserwację i odbudowę systemu melioracyjnego w dzielnicy Zakanale, głównie tych rowów melioracyjnych, które mają istotne znaczenie dla funkcjonowania całego systemu melioracyjnego tej części miasta. Dotychczas, ze środków Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, dokonano odbudowy 11,2 km rowów szczegółowych, w tym:
- w 2000 r. odbudowano cały rów S-4 wraz z odnogami, ciążący do Kanału Siedlickiego oraz rowy A, B i C ciążące do Kanału Opaskowego,
- w 2001 r. odbudowano rów S-2 na całym odcinku w granicach administracyjnych miasta,
- w latach 2002-2003 odbudowany został cały rów R-Si-2, prawobrzeżny dopływ Kanału Siedlickiego, przebiegający w okolicy ul. Kasprzaka,
- w 2003 r. przeprowadzono konserwację Kanału Opaskowego,
- w 2004 r. planowana jest odbudowa pierwszego odcinka rowu Karnińskiego.
     Ponadto w 1999 r. na terenie dzielnicy Zawarcie wykonana została na końcowym odcinku Kanału Mazowieckiego nowa przepompownia melioracyjna wraz ze zbiornikiem retencyjnym. Zastąpiła ona wysłużoną, starą przepompownię. Przy wysokich stanach wody w Warcie przepompownia przerzuca wody prowadzone Kanałem Mazowieckim do Kanału Ulgi. Kanał Mazowiecki odwadnia wschodnią i południową część dzielnicy Zawarcie.

 

1.1. Warta


Warta
fot. Tomasz Jocz

     Warta jest trzecią pod względem wielkości rzeką w Polsce. Jej dorzecze w całości położone jest w kraju. Jest rzeką II rzędu. Wypływa ze źródeł w Kromołowie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej na wysokości 380 m n.p.m.
     Warta jest prawym dopływem Odry, do której uchodzi w jej 617,6 km. Wg Podziału hydrograficznego Polski (IMGW, Warszawa 1983) długość Warty wynosi 808,2 km, a powierzchnia zlewni całkowitej 54 528,7 km2. Uwzględniając wielkość powierzchni dorzecza, jak również wielkość przepływu, Warta jest największym prawobrzeżnym dopływem Odry. W układzie hydrograficznym rzeka płynie początkowo w rejonie Częstochowy w kierunku północno-wschodnim, a następnie na wysokości 51 równoleżnika skręca na zachód, aby w okolicach Wielunia zmienić kierunek na północny. Po przejęciu wód Neru i Prosny meandruje na przemian na zachód i północ. Płynąc w znacznej części swego biegu Pradoliną Warszawsko-Berlińską tworzy liczne odnogi - starorzecza. Przybory wody w rzece przebiegają znacznie łagodniej niż w Wiśle i Odrze. Przebieg fali powodziowej charakteryzuje się równomiernym rozkładem i dość długim okresem trwania. W okresie zimowym Warta ulega zwolnieniu na całej swej długości, szczególnie jest to widoczne przy temperaturze poniżej -10°C.
     Wartę poniżej Poznania aż do ujścia do Odry należy zaliczyć do rzek typowo nizinnych, w związku z czym spadki zwierciadła wody nie wykazują gwałtownych załamań i są niewielkie. W obrębie Gorzowa spadek rzeki kształtuje się następująco:
- powyżej Gorzowa J=0,000154,
- poniżej Gorzowa J=0,000142.
     Ze względu na fakt, że przedmiotem analizy jest odcinek rzeki w granicach Gorzowa charakterystykę Warty przedstawiono wyłącznie dla tego odcinka.
     Warta ma tu charakter typowo nizinny, o brzegach ustabilizowanych wskutek przeprowadzonych wcześniej prac regulacyjnych. W wyniku regulacji rzeki w obrębie Gorzowa powstały 2 koryta niezbędne dla przeprowadzenia wielkiej wody. Jest to zasadnicze koryto rzeki Warty oraz Kanał Ulgi, który zaczyna pracować powyżej stanów alarmowych.
     Lewobrzeżna część miasta posiada obwałowania przeciwpowodziowe i przy wysokich stanach wody w Warcie tereny te znajdują się w depresji w stosunku do lustra wody w rzece. Konsekwencją tego stanu jest okresowe, nadmierne uwilgotnienie, a nawet podtopienie tych rejonów miasta. Zawarcie i Zakanale wymagają jeszcze regulacji stosunków wodnych poprzez stworzenie właściwego systemu melioracyjnego.
     Podstawą wszelkich analiz hydrologicznych, niezbędnych dla potrzeb projektowania obiektów gospodarki wodnej, są obserwacje hydrologiczne prowadzone na posterunkach wodowskazowych. Jednym z głównych jest wodowskaz w Gorzowie - profil wodowskazowy znajduje się w km 56,4 Warty. Powierzchnia dorzecza, w tym profilu wynosi 52 404 km2, a rzędna zera wodowskazu wynosi 15,334 m n.p.m. Obserwacje wodowskazowe w tym punkcie prowadzone są od 1809 r.

Określenie stanu

[cm]

Wielka Woda

605

Średnia Wielka Woda

455

Średnia Woda - granica górna

346

Średnia Woda

289

Średnia Woda - granica dolna

232

Średnia Niska Woda

189

Niska Woda

142

Absolutne maksimum 1888.04.02

689

Absolutne minimum 1934.07.08

108

Stan ostrzegawczy*

370

Stan alarmowy*

420

Woda prawdopodobna p=1 dla żeglugi*

642

Wielka Woda Żeglowna*

500

Tabela V.1.1.
Charakterystyczne stany wody dla profilu wodowskazowego Gorzów


Rodzaj przepływu

[m3/s]

Niska Woda

60,0

Średnia Niska Woda

100,0

Średnia Woda Roczna

211,0

Stan ostrzegawczy

319,0

Stan alarmowy

394,0

Prawdopodobny p=1%

1 630,0

Absolutne maksimum

1 950,0

Tabela V.1.2.
Przepływy charakterystyczne Warty w przekroju wodowskazowym w Gorzowie



Określenie stanu

Miesiące

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Najwyższy z maksimów

569

546

605

574

487

454

509

488

462

430

485

550

Średni

338

359

364

355

300

256

237

237

237

243

265

298

Najniższy z minimów

189

208

225

222

189

160

142

143

154

156

167

169

Tabela V.1.3.
Charakterystyczne miesięczne stany wód w latach 1946-1997 r. [cm]

 

1.1.1. Zjawiska lodowe

     Zjawiska lodowe występują w całej amplitudzie stanów wód. Największa częstotliwość występowania śryżu przypada w przedziale stanów średnich. W przedziale stanów wód niskich i wysokich zjawiska występowania śryżu zdarzają się bardzo rzadko. Niezmienność lub mała zmienność stanów wód jest niezbędnym warunkiem powstawania i tworzenia się pokrywy lodowej. Niekiedy pokrywa lodowa występuje przy stanach niskich, ale nie tworzy się w przedziale wód wysokich. Tworzenie się pokrywy lodowej następuje po kilku lub kilkunastu dniach od wystąpienia śryżu w zależności od temperatury zewnętrznej. Spływ kry stanowi ostatnią fazę zlodowacenia rzeki. Następuje ona na skutek ocieplenia atmosferycznego oraz zasilania rzeki w wody roztopowe. W wyniku mechanicznej działalności wody oraz zmienności jej stanów następuje niszczenie pokrywy lodowej.


Warta zimą - widoczny spływ kry lodowej
fot. Tomasz Jocz

 

1.1.2. Powodzie

     Oprócz wielu zalet wynikających z sąsiedztwa z rzeką występuje także jedno poważne zagrożenie, które stwarza Warta, a mianowicie zagrożenie powodziowe. Wśród wielu rodzajów powodzi ze strony Warty w obrębie Gorzowa można się spodziewać następujących:
- powódź rozlewna - „świętojanka” - w wyniku frontalnych deszczy na wielkim obszarze dorzecza rzeki,
- powódź roztopowa - w wyniku gwałtownego topnienia śniegu, zasilana silnymi deszczami przy zamarzniętej powierzchni ziemi, o szerokim zasięgu terytorialnym,
- powódź zimowa - śryżowa, w wyniku zablokowania koryta rzeki śryżem (lokalna) lub zatorowa w wyniku zatorów w czasie spływu lodów, bardzo groźna, lokalna.
     Powodzie zimowe są najgroźniejsze ze względu na nieprzewidywalne miejsce powstania oraz szybki czas rozwoju zjawiska.

 

1.2. Kłodawka


Kłodawka w Gorzowie
fot. Wojciech Jankowiak

     Kłodawka jest rzeką III rzędu i stanowi prawobrzeżny dopływ Warty, do której uchodzi w Gorzowie, na rzędnej 18,0 m n.p.m., w km 55,9 jej biegu. Kłodawka bierze swój początek z bifurkującego jeziora Karskie Wielkie położonego na pojezierzu Myśliborskim, na wysokości 69,2 m n.p.m. Całkowita długość rzeki wynosi 27,3 km, a spadek podłużny ok. 1,91‰.
     Kłodawka posiada kilka dopływów z lewej i prawej strony zlewni. Dopływy lewobrzeżne stanowią: Kanał Kłodawski, Grabinka i Srebrna, a dopływ prawobrzeżny stanowi rzeka Marwica. Zlewnia rzeki Kłodawki znajduje się w granicach województw lubuskiego i zachodniopomorskiego, i obejmuje tereny gmin: Kłodawa, Lubiszyn, Nowogródek Pomorski, Santok oraz miasto Gorzów. Zachodnia granica zlewni biegnie przez Baczynę, Marwice, dalej na wschód od jez. Marwicko, aż do miejscowości Trzcinna. Stąd kieruje się ku północnemu wschodowi, przechodząc przez Nowogródek Pomorski, Kinice, Rychnów, a następnie na południe od Jez. Barlineckiego przechodzi przez okolice Łubianki i Łośna do Różanek. Tu zmienia kierunek na południowo- zachodni i przez okolice Wojcieszyc dochodzi do Gorzowa. Obszar dorzecza rzeki Kłodawki leży w obrębie jednostki geologicznej zwanej synoklinorium szczecińskim. Zajmuje jego centralną część. Utwory starszego podłoża przykryte są osadami czwartorzędowymi głównie plejstocenu. Tworzą je przede wszystkim osady powstałe podczas ostatniego zlodowacenia zwanego Bałtyckim. Ok. 80% dorzecza Kłodawki pokrywają piaski i żwiry akumulacji lodowcowej. Dolną część zlewni od Gorzowa do Wojcieszyc i Różanek pokrywają piaski akumulacji lodowcowej z głazami na glinach zwałowych. Kształtem zlewnia przypomina prostokąt, jej powierzchnia całkowita wg Projektu technicznego odbudowy rzeki Kłodawki w Gorzowie Wlkp. (DROP, Poznań 1995) wynosi 342,5 km2, a podział na zlewnie cząstkowe przedstawia się następująco:
- Kłodawka od Marwicy, bez Kanału Kłodawskiego - 53,4 km2,
- Kanał Kłodawski - 92,9 km2,- Marwica - 85,3 km2,
- Kłodawka od Marwicy do ujścia Srebrnej - 24,4 km2,
- Srebrna - 86,5 km2.
     Sieć rzeczna jest dobrze rozwinięta. Zlewnia odznacza się wielością wód powierzchniowych. Na terenie zlewni znajduje się 18 jezior o powierzchni większej od 1 ha, o łącznej powierzchni 205,6 ha. Występowanie wód podziemnych na terenie zlewni jest związane z zaleganiem utworów czwartorzędowych. Są to przeważnie wody pierwszego poziomu występujące w piaskach i żwirach akumulacji rzecznej. Głębokość zwierciadła wód podziemnych waha się w granicach od 0,0 do 5,0 m p.p.t. Północną część zlewni pokrywają lasy, które stanowią ok. 67% jej powierzchni. Duża retencja obszarów leśnych, położonych na gruntach przepuszczalnych powoduje wyrównanie przepływów w okresie roku hydrologicznego.
     Wodowskaz roboczy usytuowany jest w km 0,33 rzeki. Wodowskaz założono 23 sierpnia 1995 r. Rzędna zera wodowskazu wynosi 22,20 m n.p.m.

Rodzaj przepływu

[m3/s]

Najniższy niski

0,20

Najdłużej trwający okresu wegetacyjnego

0,37

Najdłużej trwający roczny

0,37

Średni niski

0,40

Średni z okresu wegetacyjnego

0,84

Średni roczny

1,24

Średni wielki z półrocza (1.05 - 31.10)

2,12

Średni wielki z półrocza (1.10 - 30.04)

2,91

Średni wielki roczny

2,92

Najwyższy wielki

5,36

Tabela V.1.4.
Przepływy charakterystyczne Kłodawki w przekroju wodowskazowym w Gorzowie [m3/s]

     Kłodawka stanowi na terenie miasta odbiornik wód opadowych z terenu Śródmieścia oraz osiedli Piaski, Staszica i Górczyn. W okresie opadów nawalnych można się spodziewać krótkotrwałego dopływu tych wód do Kłodawki w ilości nawet do 10,9 m3/s, co może spowodować lokalne wystąpienie rzeki z brzegów.

 

1.2.1. Rzeka Srebrna

     Srebrna przepływa przez północne, jeszcze mało zabudowane rejony miasta. Jest lewobrzeżnym dopływem Kłodawki, do której uchodzi w 4,7 km jej biegu, w granicach miasta - na wysokości skrzyżowania ulic Szmaragdowej z Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Ciek wypływa z jeziora Ostrowite w gminie Kłodawa, w górnym odcinku płynie przez tereny leśne, a poniżej Różanek do granicy miasta przez tereny rolnicze. W dolnym odcinku płynie wciętą w wysoczyznę i zalesioną doliną, wyraźnie meandrując. Całkowita długość kanału wynosi ok. 12,6 km, a powierzchnia zlewni całkowitej 86,5 km2. Głównym dopływem cieku (prawobrzeżnym) jest Kanał Łosina.

Rodzaj przepływu

[m3/s]

Średni niski

0,07

Średni wysoki

0,80

Średni roczny

0,30

Tabela V.1.5.
Przepływy charakterystyczne Srebrnej w przekroju przyujściowym w Gorzowie [m3/s]

 

1.3. Kanał Siedlicki i system melioracyjny dzielnicy Zakanale

     Dzielnica Zakanale odwadniana jest w sposób zorganizowany poprzez system melioracji podstawowych i szczegółowych. System melioracyjny dzielnicy Zakanale tworzą:
- Kanał Siedlicki - rów podstawowy,
- Kanał Opaskowy - rów podstawowy,
- rów Karniński - rów szczegółowy,
- rów S 2 - rów szczegółowy,
- pozostałe rowy szczegółowe ciążące do ww. rowów.

 

1.3.1. Kanał Siedlicki

     Kanał Siedlicki jest najważniejszym elementem systemu melioracyjnego dzielnicy Zakanale regulującego stosunki wodne w tej części miasta. Bierze swój początek na terenie gminy Deszczno w okolicy m. Ciecierzyce i uchodzi do Kanału Rożnowieckiego na granicy miasta i gminy Deszczno. Całkowita długość kanału wynosi ok. 15,3 km, a powierzchnia zlewni całkowitej ok. 30,8 km2, w tym w granicach Gorzowa ok.18,4 km2. Spadek podłużny zlewni biegnie w linii Ciecierzyce - Kołczyn (19,5 km) i wynosi 0,31‰. Najważniejszym, lewym dopływem kanału jest rów S 2. Stan wód w kanale powiązany jest ściśle ze stanem wód rzeki Warty.

Rodzaj przepływu

[m3/s]

Średnia Woda

0,249

Woda katastrofalna

3,24

Wielka Woda Zimowa

1,23

Wielka Woda Letnia

0,52

Tabela V.1.6.
Przepływy charakterystyczne Kanału Siedlickiego w przekroju przyujściowym [m3/s]

 

1.3.2. Rów S-2

     Rów S-2, oznaczany w przeszłości jako rów A, stanowi lewobrzeżny dopływ Kanału Siedlickiego, jest rowem szczegółowym. Bierze swój początek na terenie gminy Deszczno, na północ od Deszczna i uchodzi do Kanału Siedlickiego w km 6,0. Długość rowu wynosi ok. 3,15 km, a powierzchnia zlewni całkowitej ok. 4,5 km2, w tym w granicach Gorzowa ok. 4,0 km2. Kanał na całym odcinku płynie w kierunku północno-zachodnim. Spadek podłużny zlewni wynosi średnio 0,3‰.

Rodzaj przepływu

[m3/s]

Średnia Woda

0,016

Woda katastrofalna

1,09

Wielka Woda Zimowa

0,40

Wielka Woda Letnia

0,17

Tabela V.1.7.
Przepływy charakterystyczne rowu S-2 w przekroju przyujściowym [m3/s]

 

1.3.3. Rów Karniński

     Rów Karniński jest rowem szczegółowym, niemniej stanowi ważny element systemu melioracyjnego południowej części dzielnicy Zakanale. Bierze swój początek na terenie gminy Deszczno, pomiędzy Karninem a Deszcznem, i uchodzi do Kanału Rożnowieckiego na granicy miasta Gorzowa i gminy Deszczno, w odległości ok. 230 m od ujścia Kanału Siedlickiego. Całkowita długość kanału wynosi ok. 8,35 km, a powierzchnia zlewni całkowitej ok. 5,6 km2, w tym w granicach miasta ok. 4,9 km2. Kanał płynie na odcinku do Zieleńca w kierunku północno-zachodnim, a dalej zmienia kierunek na południowo-zachodni, który utrzymuje do ujścia. Spadek podłużny zlewni wynosi średnio 0,3‰.

Rodzaj przepływu

[m3/s]

Średnia Woda

0,02

Woda katastrofalna

1,28

Wielka Woda Zimowa

0,50

Wielka Woda Letnia

0,20

Tabela V.1.8.
Przepływy charakterystyczne rowu Karnińskiego w przekroju przyujściowym [m3/s]

 

1.3.4. Kanał Opaskowy

     Kanał Opaskowy jest rowem przebiegającym wzdłuż lewobrzeżnego wału przeciwpowodziowego Kanału Ulgi. Jego podstawową funkcją jest odbiór wód przesiąkowych z wału przeciwpowodziowego oraz wód z rowów szczegółowych ciążących do niego w zlewni położonej pomiędzy ul. Kasprzaka i wałem. Powierzchnia tej zlewni wynosi ok. 11,55 km2 i położona jest w obrębie miasta Gorzowa i gminy Deszczno. Rów prowadzi wody do przepompowni melioracyjnej Niwica, która przerzuca je do Kanału Ulgi na odcinku przyujściowym do Warty.

 

2. Monitoring wód powierzchniowych

Marzena Szenfeld

     W niniejszym rozdziale omówiono stan czystości rzek Warty, Kłodawki i Srebrnej, Kanału Ulgi oraz jezior Błotnego i Leśnik. Badania zostały wykonane przez gorzowską Delegaturę Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Zielonej Górze ze środków Państwowego Monitoringu Środowiska przy wsparciu Miasta Gorzowa.
     Zakres i częstotliwość badań stanu czystości jest proporcjonalny do zasobów wodnych konkretnych cieków czy zbiorników. Badania monitoringowe Warty i Kłodawki prowadzone są systematycznie, z dużą częstotliwością i w szerokim zakresie oznaczeń, pozostałe cieki i zbiorniki badane są rzadziej i w znacznie mniejszym zakresie parametrów.
     Do 30 czerwca 2003 r. podstawą klasyfikacji badanych wód, a zatem zaliczenia ich do odpowiedniej klasy czystości było rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 5 listopada 1991 r. w sprawie klasyfikacji wód oraz warunków, jakim powinny odpowiadać ścieki wprowadzane do wód i do ziemi. Ponieważ pomiędzy 30 czerwca 2003 r. a 11 lutego 2004 r., kiedy weszło w życie nowe rozporządzenie w sprawie interpretacji wyników, istniała luka prawna, poniżej posłużono się starą klasyfikacją, obowiązującą w 2002 i pierwszej połowie 2003 r. Nowa metoda oparta jest na znacznie zmodyfikowanym programie pomiarowym, stosowanym dopiero od początku 2004 r., i będzie stosowana do oceny wyników uzyskanych zgodnie z tym programem.
     Ocenę czystości wód oparto na trzystopniowej klasyfikacji:
- I klasa to wody nadające się do zaopatrzenia ludności w wodę do picia i zakładów wymagających wody o jakości wody do picia oraz do bytowania w warunkach naturalnych ryb łososiowatych,
- II klasa to wody nadające się do bytowania w naturalnych warunkach innych ryb niż łososiowate, chowu i hodowli zwierząt gospodarskich, celów rekreacyjnych, uprawiania sportów wodnych oraz do urządzania zorganizowanych kąpielisk,
- III klasa to wody nadające się do zaopatrzenia zakładów, innych niż zakłady wymagające wody do picia i nawadniania terenów rolniczych.

Lp.

Nazwa wskaźnika

Jednostka

Klasy czystości

I

II

III

1

Odczyn

pH

6,5 - 8,5

6,5 - 9,0

6,0 - 9,0

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

800

900

1200

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

6,0

5,0

4,0

4

BZT5

mg O2/dm3

4

8

12

5

Utlenialność

mg O2/dm3

10

20

30

6

ChZT - Cr

mg O2/dm3

25

70

100

7

Chlorki

mg Cl/dm3

250

300

400

8

Siarczany

mg SO4/dm3

150

200

250

9

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

500

1000

1200

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

20

30

50

11

Sód

mg Na/dm3

100

120

150

12

Potas

mg K/dm3

10

12

15

13

Azot amonowy /kol./

mg N/dm3

1,0

3,0

6,0

14

Azot azotynowy

mg N/dm3

0,02

0,03

0,06

15

Azot azotanowy

mg N/dm3

5,0

7,0

15

16

Azot ogólny

mg N/dm3

5,0

10,0

15,0

17

Fosforany

mg PO4/dm3

0,2

0,6

1,0

18

Fosfor ogólny

mg P/dm3

0,1

0,25

0,4

19

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

1

1,5

2

20

Mangan

mg Mn/dm3

0,1

0,3

0,8

21

Cynk

mg Zn/dm3

0,2

22

Kadm

mg Cd/dm3

0,005

0,03

0,1

23

Miedź

mg Cu/dm3

0,05

24

Nikiel

mg Ni/dm3

1,0

25

Ołów

mg Pb/dm3

0,05

26

Rtęć

mg Hg/dm3

0,001

0,005

0,01

27

Fenole

mg/dm3

0,005

0,02

0,05

28

Detergenty anionowe

mg/dm3

0,2

0,5

1,0

29

Chlorofil a

μg/dm3

10,0

20,0

30,0

30

Saprobowość

 

0 - 1,50

1,51 - 2,51

2,51 - 3,50

31

Miano coli typu kałowego

ml/bakteria

1,0

0,1

0,01

Tabela V.2.1.
Klasyfikacja śródlądowych wód powierzchniowych wg rozporządzenia MOŚZNiL (obowiązująca do 2003.06.30)

 

2.1. Warta

     Zlewnia Warty stanowi około jednej szóstej powierzchni kraju, w związku z tym stan gospodarki ściekowej na tym terenie wpływa bezposrednio na jakość jej wód. Trafiają tu ścieki przemysłowe i komunalne m.in. z: Zawiercia, Częstochowy, Sieradza, Łodzi, Koła, Konina, Poznania, Międzychodu, Skwierzyny, Gorzowa i Kostrzyna. Do tego dochodzą spływy powierzchniowe z terenów użytkowanych rolniczo - grunty rolne mają duży udział w powierzchni zlewni Warty.
     Z terenu Gorzowa do Warty odprowadzane są ścieki przemysłowe i sanitarne płynące kolektorem należącym do ZPJ Silwana, ścieki technologiczne, w tym wody pochłodnicze z terenu ZWCh Stilon i Elektrociepłowni Gorzów, wody pochłodnicze i opadowe z Fabryki Makaronów Lubella, wody opadowe i ścieki z myjni pojazdów z Miejskiego Zakładu Komunikacji i ścieki komunalne z miejskiej oczyszczalni ścieków oraz wody deszczowe z terenu całego miasta, odprowadzane do Warty bezpośrednio lub przez jej dopływy. Szczegółowo tę tematykę ujęto w rozdziale o gospodarce wodno-ściekowej na terenie miasta.


Warta z mostem kolejowym
fot. Tomasz Jocz


     Stan czystości wód rzeki powyżej Gorzowa monitoruje punkt kontrolno-pomiarowy usytuowany na moście Lubuskim w Gorzowie (km 57,2). Na jakość wód Warty na tym odcinku wpływają nie tylko źródła zanieczyszczeń, ale również wpadająca w Santoku rzeka Noteć, wprowadzająca wody o nieco innym chemizmie. Poniżej Gorzowa Warta badana jest w punkcie kontrolno-pomiarowym zlokalizowanym na moście drogowym w Świerkocinie (km 28,5).
     Zakres badań jakości wód rzeki obejmował trzy grupy parametrów o różnej częstotliwości wykonywania oznaczeń. Wskaźniki pierwszej grupy obejmowały większość badanych parametrów i oznaczane były w każdej próbce, tj. raz w miesiącu. Druga grupa parametrów obejmowała metale. Wskaźniki z tej grupy oznaczano raz w kwartale (4 pomiary w roku). Trzecią grupę analiz obejmującą pestycydy chloroorganiczne i polichlorowane bifenyle wykonywano raz w roku. Ocenę jakości wód opracowano na podstawie cech fizyczno-chemicznych, wskaźników biologicznych i stanu sanitarnego.
     Wskaźniki fizyczno-chemiczne obejmują: zawartość substancji organicznych (tlen rozpuszczony, BZT5, ChZT-Mn i ChZT-Cr), zasolenie (chlorki, siarczany i substancje rozpuszczone), zawartość zawiesin, obciążenie związkami biogenicznymi (związkami fosforu i azotu) oraz zanieczyszczenia specyficzne (fenole, detergenty, metale ciężkie, pestycydy i PCB).
     Najdogodniejszą oceną stopnia zanieczyszczeń wody od strony hydrobiologicznej jest analiza saprobiologiczna, określana jako saprobowość. Jest to określenie zdolności do rozwoju i bytowania organizmów w wodach zanieczyszczonych substancjami organicznymi oraz intensywności rozkładu materii organicznej. Strefom saprobowości odpowiadają określone wartości liczbowe indeksu saprobowości, odzwierciedlającego stosunek częstotliwości występowania jednego gatunku do liczebności gatunku w próbce. Wskaźnikiem zaliczanym do biologicznych jest też chlorofil a. Zawartość chlorofilu a jest wskaźnikiem biomasy fitoplanktonu.
     Wskaźniki bakteriologiczne stanowią charakterystykę zawartości organizmów bakteryjnych w wodzie. Określane są wielkością miana Coli, czyli najmniejszą objętością wody, w której stwierdza się jeszcze obecność bakterii tej grupy.
     Do oceny stanu zanieczyszczenia wód zastosowano interpretację statystyczną (90% prawdopodobieństwo nieprzekraczalności pomierzonych wyników) dla wskaźników z pierwszej grupy (n.10), metodę CUGW dla parametrów z drugiej grupy (1<10) i ocenę bezpośrednią dla trzeciej grupy (n=1), stosując program obliczeniowy JAWO opracowany w Zakładzie Monitoringu Powierzchniowych Wód Płynących IMGW we Wrocławiu, włączony do obligatoryjnych metod Inspekcji Ochrony Środowiska. Wyniki obliczonych stężeń przedstawiono w tabelach V.2.2. - V.2.5.
     W latach 2002-2003 wody Warty w Gorzowie nie odpowiadały normom czystości. O tak złej klasyfikacji w obu okresach badawczych zadecydowały te same wskaźniki: wskaźnik produkcji biologicznej - chlorofil a oraz niskie miano Coli typu fekalnego. Zwiększona do wartości III klasy czystości wód była zawartość azotu azotynowego i fosforu ogólnego. Pozostałe 27 normowanych wskaźników odpowiadało I i II klasie.
     Poniżej Gorzowa, w Świerkocinie, w 2002 r. wody Warty również ze względu na chlorofil a i miano Coli nie odpowiadały normom. Rok później Wartę w tym punkcie deklasyfikował wyłącznie zły stan sanitarny. Podobnie jak w Gorzowie, stężenia azotu azotynowego i fosforu ogólnego odpowiadały III klasie w obu omawianych latach. Pozostałe wskaźniki mieściły się w I i II klasie.
     W ostatnich pięciu latach daje się zauważyć pewną poprawę stanu czystości wód Warty. Pomimo nadal stwierdzanej, ogólnej klasyfikacji nie odpowiadającej normom, z roku na rok maleje ilość wskaźników o tym decydujących, a przybywa tych, które mieszczą się w I i II klasie. Utrzymują się niskie stężenia substancji specyficznych, takich jak fenole i detergenty. Warto podkreślić dobre wyniki badań zawartości metali ciężkich i zasolenia - 100% wyników uzyskanych w tych grupach od kilku lat odpowiada I klasie czystości. Rzeka jest dobrze natleniona.
     Pomimo spadku stężeń fosforu ogólnego i fosforanów (z wartości nie odpowiadających normom do wartości III klasy), pozostająca w wodzie ilość biogenów powoduje nadal efekt eutrofizacji, a więc wysokie koncentracje chlorofilu a. Ciągle wysokie jest zanieczyszczenie bakteriologiczne, za które odpowiedzialne są patogeny zawarte w ściekach komunalnych. Stosowane powszechnie metody oczyszczania ścieków nie zabezpieczają wód przed tego rodzaju zanieczyszczeniem. Konieczne są dalsze nakłady na budowę i modernizację oczyszczalni ścieków, szczególnie wyposażenie wszystkich dużych oczyszczalni w tzw. trzeci stopień oczyszczania tj. redukcję zawartości azotu i fosforu w ściekach oczyszczonych, zrzucanych do odbiornika, a także ograniczenie presji wywieranej przez rolnictwo.

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,6-8,3

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

606

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

8,5

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

5,7

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

12,1

II

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

37,3

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

45

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

93

I

9

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

12

422

I

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

13,4

I

11

Wapń

mg Ca/dm3

4

185,5

-

12

Magnez

mg Mg/dm3

4

81,9

-

13

Sód

mg Na/dm3

4

25,7

I

14

Potas

mg K/dm3

4

4,7

I

15

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,15

I

16

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,032

III

17

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

3,73

I

18

Azot ogólny

mg N/dm3

12

4,84

I

19

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,49

II

20

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,31

III

21

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

0,08

I

22

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,06

I

23

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

24

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

25

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

26

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,004

I

27

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

28

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

29

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

30

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,003

I

31

Detergenty anionowe

mg/dm3

4

0,06

I

32

Chlorofil a

μg/dm3

12

140,9

NON

33

Indeks saprobowości sestonu

 

12

2,16

II

34

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,008

NON

35

y-HCH

μg/dm3

1

0,008

-

36

DDE

μg/dm3

1

0,002

-

37

DDD

μg/dm3

1

0,007

-

38

DDT

μg/dm3

1

0,006

-

39

DMDT

μg/dm3

1

0,002

-

40

PCB’s

μg/dm3

1

0,000

-

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.2.
Jakość wód Warty w Gorzowie w 2002 r.


Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,3-8,4

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

689

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

7,9

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

7,5

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

9,0

I

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

39,3

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

44

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

68

I

9

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

12

408

I

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

20,0

II

11

Wapń

mg Ca/dm3

4

74,0

-

12

Magnez

mg Mg/dm3

4

9,8

-

13

Sód

mg Na/dm3

4

23,6

I

14

Potas

mg K/dm3

4

4,6

I

15

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,34

I

16

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,032

III

17

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

2,34

I

18

Azot ogólny

mg N/dm3

12

3,40

I

19

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,51

II

20

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,33

III

21

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

0,40

I

22

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,12

II

23

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

24

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

25

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

26

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,005

I

27

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

28

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

29

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

30

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,003

I

31

Detergenty anionowe

mg/dm3

4

0,06

I

32

Chlorofil a

μg/dm3

8

228,4

NON

33

Indeks saprobowości sestonu

 

12

2,07

II

34

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,009

NON

35

y-HCH

μg/dm3

1

0,003

-

36

DDE

μg/dm3

1

0,000

-

37

DDD

μg/dm3

1

0,000

-

38

DDT

μg/dm3

1

0,000

-

39

DMDT

μg/dm3

1

0,002

-

40

PCB’s

μg/dm3

1

0,009

-

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.3.
Jakość wód Warty w Gorzowie w 2003 r.

 

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,6-8,4

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

604

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

8,1

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

5,5

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

11,4

II

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

36,6

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

45

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

99

I

9

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

12

432

I

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

17,6

I

11

Wapń

mg Ca/dm3

4

82,5

-

12

Magnez

mg Mg/dm3

4

11,1

-

13

Sód

mg Na/dm3

4

25,9

I

14

Potas

mg K/dm3

4

5,1

I

15

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,17

I

16

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,031

III

17

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

4,16

I

18

Azot ogólny

mg N/dm3

12

4,94

I

19

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,51

II

20

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,35

III

21

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

0,06

I

22

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,06

I

23

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

24

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

25

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

26

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,004

I

27

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

28

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

29

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

30

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,001

I

31

Detergenty anionowe

mg/dm3

4

0,06

I

32

Chlorofil a

μg/dm3

12

166,9

NON

33

Indeks saprobowości sestonu

 

12

2,13

II

34

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,009

NON

35

y-HCH

μg/dm3

1

0,002

-

36

DDE

μg/dm3

1

0,000

-

37

DDD

μg/dm3

1

0,000

-

38

DDT

μg/dm3

1

0,003

-

39

DMDT

μg/dm3

1

0,003

-

40

PCB’s

μg/dm3

1

0,00

-

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.4.
Jakość wód Warty w Świerkocinie w 2002 r.

 

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,3-8,5

II

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

724

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

9,4

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

6,3

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

9,6

I

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

36,6

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

43

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

77

I

9

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

12

417

I

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

23,6

II

11

Wapń

mg Ca/dm3

4

76,0

-

12

Magnez

mg Mg/dm3

4

10,3

-

13

Sód

mg Na/dm3

4

27,6

I

14

Potas

mg K/dm3

4

5,0

I

15

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,39

I

16

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,032

III

17

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

3,37

I

18

Azot ogólny

mg N/dm3

12

3,50

I

19

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,53

II

20

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,32

III

21

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

0,42

I

22

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,15

II

23

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

24

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

25

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

26

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,004

I

27

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

28

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

29

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

30

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,001

I

31

Detergenty anionowe

mg/dm3

4

0,06

I

32

Chlorofil a

μg/dm3

8

296,9

NON

33

Indeks saprobowości sestonu

 

12

2,14

II

34

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,003

III

35

y-HCH

μg/dm3

1

0,002

-

36

DDE

μg/dm3

1

0,00

-

37

DDD

μg/dm3

1

0,00

-

38

DDT

μg/dm3

1

0,00

-

39

DMDT

μg/dm3

1

0,00

-

40

PCB’s

μg/dm3

1

0,00

-

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.5.
Jakość wód Warty w Świerkocinie w 2003 r.

 

2.2. Kłodawka


Kłodawka w Gorzowie
fot. Wojciech Jankowiak

     Kłodawka przepływa przez miasto korytem o długości ok. 6 km. Koryto rzeki na terenie miasta jest uregulowane, w dolnym odcinku brzegi rzeki są utwardzone, a w rejonie ulicy Sikorskiego rzeka płynie podziemnym kanałem. W obrębie miasta istnieją liczne budowle hydrotechniczne, takie jak spiętrzenia i progi wodne pozostałe po dawnych młynach, mosty drogowe i kładki dla pieszych oraz wyloty kanalizacji burzowej. Te ostatnie są głównym źródłem zanieczyszczenia rzeki w Gorzowie. Do Kłodawki skierowana jest kanalizacja burzowa z centrum miasta, a także z dzielnic położonych na wzgórzach okalających śródmieście. Powyżej Gorzowa negatywny wpływ na czystość rzeki wywierają głównie dość liczne w tym rejonie stawy rybne.
     
Badania stanu czystości wód Kłodawki prowadzone są w programie monitoringu przez gorzowską Delegaturę WIOŚ przy współfinansowaniu przez Miasto. W latach 2002-2003 (podobnie jak w latach poprzednich) badania jakości wód rzeki prowadzono w 2 punktach pomiarowo-kontrolnych: powyżej Gorzowa w Kłodawie w 6,9 km biegu rzeki oraz przy ujściu do Warty na moście przy wiadukcie kolejowym - 0,1 km powyżej ujścia. Zakres prowadzonych badań obejmował dwie grupy parametrów o różnej częstotliwości wykonywania oznaczeń. Wskaźniki pierwszej grupy obejmowały większość badanych parametrów i oznaczane były w każdej próbce, tj. raz w miesiącu. Druga grupa parametrów obejmowała metale, detergenty, fenole i wskaźniki biologiczne. Wskaźniki z tej grupy oznaczano raz w kwartale (4 pomiary w roku). Ocenę jakości wód Kłodawki przeprowadzono według tych samych zasad i przy użyciu identycznych narzędzi, jakie zastosowano do oceny wód Warty. Wyniki obliczonych stężeń przedstawiono w tabelach V.2.6. - V.2.9.
     W 2002 r. wody Kłodawki powyżej Gorzowa nie odpowiadały normom ze względu na nadmierną produkcję biologiczną wyrażoną zawartością chlorofilu a. Ponadto wysokie, odpowiadające III klasie, były stężenia azotu azotynowego i fosforu ogólnego. Stan sanitarny również odpowiadał III klasie. Podwyższone do II klasy było biologiczne (BZT5) i chemiczne (ChZT) zapotrzebowanie tlenu, utlenialność, ilość zawiesiny ogólnej, zawartość fosforanów, manganu, a także saprobowość. W wymaganej I klasie czystości mieściły się wszystkie metale ciężkie i wskaźniki zasolenia.
     Także w punkcie przy ujściu do Warty wody Kłodawki nie odpowiadały normom. Decydował o tym wyłącznie zły stan sanitarny. W III klasie znalazły się azot azotynowy, fosfor ogólny i chlorofil. W klasie II nadal utrzymywały się utlenialność, ChZT, zawiesina i fosforany. Metale ciężkie i wskaźniki zasolenia nie przekraczały norm dla I klasy.
     W 2003 r. stan czystości wód Kłodawki w jej górnym biegu nadal nie odpowiadał normom, choć o dyskwalifikacji zadecydowały tym razem aż cztery wskaźniki: oprócz chlorofilu a, fosfor ogólny, żelazo ogólne i miano Coli. Poza tym wysokie, odpowiadające III klasie, wartości przyjmowały wskaźniki: zawiesina ogólna i azot azotynowy. W granicach dopuszczalnych dla II klasy mieściły się: BZT5, utlenialność, ChZT, fosforany, mangan i indeks saprobowości sestonu.
     Również w dolnym odcinku rzeka niosła wody nie odpowiadające normom z powodu złego stanu sanitarnego, wysokiej koncentracji chlorofilu a oraz wysokiego stężenia żelaza ogólnego. W III klasie występowały 2 wskaźniki: zawiesina ogólna i fosfor ogólny. Podwyższone do II klasy było biologiczne zapotrzebowanie tlenu (BZT5), utlenialność, ChZT, fosforany, mangan i indeks saprobowości sestonu.
     Na podstawie wieloletnich obserwacji można stwierdzić, że szczególnie niekorzystnie na stan czystości Kłodawki wpływa usytuowanie stawów rybnych w jej górnym biegu. Corocznie notuje się awaryjne zanieczyszczenia, spływ rzeką zakwitów wynoszonych ze stawów, okresowe wyraźne zmętnienie bądź zmianę barwy wody. Na to nakłada się niekorzystna, duża powierzchnia zlewni rzeki oraz charakter dorzecza: silnie rozwinięta sieć hydrograficzna i wprowadzanie wód burzowych z terenu miasta.

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,5-7,9

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

614

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

7,3

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

4,7

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

18,8

II

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

51,5

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

16,3

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

66,7

I

9

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

12

410

I

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

26,4

II

11

Wapń

mg Ca/dm3

4

75,8

-

12

Magnez

mg Mg/dm3

4

6,6

-

13

Sód

mg Na/dm3

4

9,8

I

14

Potas

mg K/dm3

4

2,4

I

15

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,52

I

16

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,035

III

17

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

1,12

I

18

Azot ogólny

mg N/dm3

12

2,62

I

19

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,53

II

20

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,36

III

21

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

0,37

I

22

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,23

II

23

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

24

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

25

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

26

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,004

I

27

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

28

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

29

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

30

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,003

I

31

Detergenty anionowe

mg/dm3

4

0,06

I

32

Chlorofil a

μg/dm3

12

37,0

NON

33

Indeks saprobowości sestonu

 

8

2,05

II

34

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,01

III

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.6.
Jakość wód Kłodawki w Kłodawie w 2002 r.

 

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,0-7,6

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

532

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

7,3

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

5,5

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

18,8

II

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

66,0

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

15,1

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

137,2

I

9

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

41,3

III

10

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,78

I

11

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,031

III

12

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

0,52

I

13

Azot ogólny

mg N/dm3

12

2,49

I

14

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,41

II

15

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,41

NON

16

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

2,64

NON

17

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,25

II

18

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

19

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

20

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

21

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,006

I

22

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

23

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

24

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

25

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,001

I

26

Detergenty anionowe

mg/dm3

4

0,06

I

27

Chlorofil a

μg/dm3

8

63,9

NON

28

Indeks saprobowości sestonu

 

4

2,21

II

29

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,004

NON

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.7.
Jakość wód Kłodawki w Kłodawie w 2003 r.

 

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,6-8,0

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

655

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

8,9

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

3,7

I

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

17,5

II

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

55,1

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

19,3

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

65,9

I

9

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

12

384

I

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

24,4

II

11

Wapń

mg Ca/dm3

4

86,0

-

12

Magnez

mg Mg/dm3

4

7,2

-

13

Sód

mg Na/dm3

4

9,9

I

14

Potas

mg K/dm3

4

2,6

I

15

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,40

I

16

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,030

III

17

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

1,08

I

18

Azot ogólny

mg N/dm3

12

2,24

I

19

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,44

II

20

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,36

III

21

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

0,38

I

22

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,20

II

23

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

24

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

25

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

26

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,004

I

27

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

28

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

29

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

30

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,001

I

31

Detergenty anionowe

mg/dm3

12

0,06

I

32

Chlorofil a

μg/dm3

12

29,2

III

33

Indeks saprobowości sestonu

 

8

2,03

II

34

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,008

NON

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.8.
Jakość wód Kłodawki w Gorzowie w 2002 r.

 

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,2-7,9

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

596

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

9,3

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

6,9

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

17,5

II

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

57,1

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

19,2

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

72,4

I

9

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

47,2

III

10

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,62

I

11

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,026

II

12

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

0,95

I

13

Azot ogólny

mg N/dm3

12

2,40

I

14

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,34

II

15

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,37

III

16

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

2,45

NON

17

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,25

II

18

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

19

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

20

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

21

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,006

I

22

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

23

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

24

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

25

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,001

I

26

Detergenty anionowe

mg/dm3

5

0,06

I

27

Chlorofil a

μg/dm3

4

50,8

NON

28

Indeks saprobowości sestonu

 

4

2,21

II

29

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,001

NON

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.9.
Jakość wód Kłodawki w Gorzowie w 2003 r.

 

2.3. Srebrna

     Srebrna jest lewobrzeżnym dopływem Kłodawki, do której uchodzi w 4,7 km jej biegu, w granicach Gorzowa Wlkp. Ciek wypływa z jeziora Ostrowite, w górnym odcinku płynie przez tereny leśne, a na pozostałym odcinku przez tereny rolnicze. Całkowita długość cieku wynosi ok. 12,6 km, a powierzchnia zlewni całkowitej 86,5 km2. Głównym dopływem rzeki (prawobrzeżnym) jest Kanał Łosina.
     Badania Srebrnej przeprowadzono w 2003 r. w punkcie przy ujściu do Kłodawki w Gorzowie. Wody Srebrnej odpowiadały III klasie czystości ze względu na wysoką ilość zawiesiny ogólnej, wysokie stężenia manganu ogólnego i fosforu ogólnego. Również stan sanitarny kwalifikował rzekę do III klasy. Podwyższone do II klasy było biologiczne (BZT5) i chemiczne (ChZT) zapotrzebowanie tlenu, utlenialność, a także saprobowość. W wymaganej I klasie czystości mieściły się wszystkie metale ciężkie i wskaźniki zasolenia.

Lp.

Parametr

Jednostka

Ilość oznaczeń

Stężenie obliczone

Klasa czystości

1

Odczyn

pH

12

7,2-7,7

I

2

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

12

738

I

3

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

12

8,5

I

4

BZT5

mg O2/dm3

12

4,3

II

5

ChZT-Mn

mg O2/dm3

12

16,5

II

6

ChZT-Cr

mg O2/dm3

12

48,2

II

7

Chlorki

mg Cl/dm3

12

26,5

I

8

Siarczany

mg SO4/dm3

12

89,6

I

10

Zawiesina ogólna

mg/dm3

12

34,8

III

15

Azot amonowy

mg N/dm3

12

0,31

I

16

Azot azotynowy

mg N/dm3

12

0,022

II

17

Azot azotanowy

mg N/dm3

12

1,28

I

18

Azot ogólny

mg N/dm3

12

2,60

I

19

Fosforany

mg PO4/dm3

12

0,30

II

20

Fosfor ogólny

mg P/dm3

12

0,33

III

21

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

4

1,03

II

22

Mangan

mg Mn/dm3

4

0,34

III

23

Chrom ogólny

mg Cr/dm3

4

0,004

-

24

Cynk

mg Zn/dm3

4

0,02

I

25

Kadm

mg Cd/dm3

4

0,004

I

26

Miedź

mg Cu/dm3

4

0,004

I

27

Nikiel

mg Ni/dm3

4

0,01

I

28

Ołów

mg Pb/dm3

4

0,02

I

29

Rtęć

mg Hg/dm3

4

0,001

I

30

Fenole lotne

mg/dm3

4

0,001

I

31

Detergenty anionowe

mg/dm3

4

0,06

I

32

Chlorofil a

μg/dm3

8

16,4

II

33

Indeks saprobowości sestonu

 

4

2,41

II

34

Miano Coli typu fekalnego

ml/bakt.

12

0,01

III

NON - nie odpowiada normom

Tabela V.2.10.
Jakość wód Srebrnej w Gorzowie w 2003 r.

 

2.4. Jezioro Leśnik (przy ul. Emilii Plater)

     Wśród ogrodów działkowych otoczonych ulicami Kazimierza Wielkiego, Okrzei i Emilii Plater zlokalizowane jest bezodpływowe jeziorko Leśnik. Wytopiskowy zbiornik, o powierzchni ok. 1,7 ha i głębokości średniej ok. 1,5 m, nazywany jest też Ruskim Stawem. Głębokość maksymalna nie przekracza obecnie 3 m. Rzędna zwierciadła wody utrzymuje się na wysokości 27,5 m n.p.m.
     Zlewnię jeziora Leśnik stanowią ogródki działkowe. Zbiornik ten nie posiada naturalnych dopływów. Źródłem zasilania są wody gruntowe, opady atmosferyczne i spływy powierzchniowe. Do stawu trafia też część wód deszczowych z rejonu ul. Błotnej, spływających kanalizacją burzową zakończoną separatorem substancji ropopochodnych, oraz z kolektora deszczowego w ul. Roosevelta. Do lipca 2001 r. do jeziorka odprowadzane były wody technologiczne pochodzące z płukania filtrów na stacji uzdatniania wody ujęcia Centralnego przy ul. Kosynierów Gdyńskich, obecnie ujęte w kanalizację miejską. Do niedawna, ze zbiornika pobierana była okresowo woda na potrzeby okolicznych ogródków działkowych. Aktualnie ujęcie nie jest eksploatowane.
     Badania stanu czystości wód zbiornika rozpoczęto w lipcu 1996 r., a od 1997 r. prowadzone są dwukrotnie w ciągu roku. Pobór próbek, pomiary terenowe i badania analityczne wykonało Laboratorium Delegatury WIOŚ w Gorzowie na zlecenie Miasta. Próbki do badań pobierano z brzegu za pomocą samplera na wysięgu teleskopowym. W pobranych próbkach oznaczano wskaźniki biochemicznego i chemicznego zapotrzebowania tlenu, charakteryzujące zawartość związków organicznych podlegających biochemicznej i chemicznej degradacji oraz zawartość bakterii z grupy Coli. Ponadto wykonywano pomiary zawartości tlenu rozpuszczonego, a w latach 2001-2002 również stężenia substancji biogenicznych i przewodności elektrolitycznej. W 2003 r. badania jeziora nie były prowadzone. Poniżej przedstawiono opis stanu czystości na podstawie ostatnich badań z lat 2001-2002.
     
Wody jeziorka charakteryzowały się dobrym natlenieniem w całym badanym okresie. Zawartość tlenu rozpuszczonego pod powierzchnią odpowiadała I klasie czystości wód. Niewielka głębokość zbiornika powoduje, że jest on podatny na dogłębne wymieszanie wód. Należy sądzić, że w związku z tym jest on dobrze natleniony w całej toni, a przy lustrze wody wolnym od lodu nie występują deficyty tlenowe.
     Mimo dość znacznego obciążenia zbiornika spływami zewnętrznymi, zawartość substancji organicznych charakteryzowanych wskaźnikami BZT5 i ChZT nie była wysoka, oba wskaźniki w omawianym okresie badawczym przyjmowały wartości II klasy.
     Zawartość związków azotu i soli mineralnych nie przekraczała norm dla I klasy czystości wód, podobnie stężenie fosforu ogólnego latem. Natomiast wiosną stężenie fosforu wzrastało do wartości II klasy. Jakość sanitarną jeziora zbadano latem i jesienią w 2001 r. Badania wykazały, że stan sanitarny zbiornika odpowiadał II klasie. Porównanie wyników badań wskazuje, że zanieczyszczenie zbiornika w podstawowych wskaźnikach utrzymuje się na dosyć niskim poziomie, problemem były jedynie wahania stanu sanitarnego.

Lp.

Parametr

Jednostka

2001

2002

wartość w dniu 04.07.

klasa

wartość w dniu 26.09.

klasa

wartość w dniu 20.05.

klasa

wartość w dniu 17.09.

klasa

1

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

618

I

531

I

533

I

538

I

2

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

6,5

I

6,9

I

6,3

I

6,4

I

3

BZT5

mg O2/dm3

5,2

II

4,4

II

6,6

II

4,8

II

4

ChZT-Cr

mg O2/dm3

42,5

II

29,9

II

38,5

II

43,1

II

5

Azot amonowy

mg N/dm3





0,05

I

0,25

I

6

Azot azotynowy

mg N/dm3





0,004

I

0,003

I

7

Azot azotanowy

mg N/dm3

0,06

I

0,05

I

0,05

I

0,04

I

8

Azot ogólny

mg N/dm3

1,47

I

1,53

I

1,19

I

1,29

I

9

Fosfor ogólny

mg P/dm3

0,119

II

0,059

I

0,16

II

0,07

I

10

Miano Coli


0,2

II

0,4

II





Tabela V.2.11.
Jakość wód jeziora Leśnik w latach 2001-2002

 

2.5 Jezioro Błotne

     Na tyłach osiedla Piaski, przy końcu ulicy Błotnej położone jest jeziorko nazywane Jeziorem Błotnym. Jest to wytopiskowy, bezodpływowy, niewielki zbiornik, którego powierzchnia nie przekracza 1 ha. Nie ma dokładnych informacji na temat głębokości tego jeziorka, wiadomo jedynie, że nie jest to zbiornik głęboki. Rzędna zwierciadła wody utrzymuje się na wysokości 27,1 m n.p.m. i podlega częstym wahaniom.
     Zbiornik ten jest zasilany wodami gruntowymi, spływami powierzchniowymi i opadami atmosferycznymi. Oprócz tego do jeziorka odprowadzane są wody deszczowe z osiedla Piaski. Zlewnię bezpośrednią jeziorka zajmują zaniedbane nieużytki oraz końcowy fragment ul. Błotnej. W okresie przedwojennym Jezioro Błotne pełniło rolę kąpieliska miejskiego. Poziom wody był wtedy znacznie wyższy, a jego powierzchnia była znacznie większa. W latach późniejszych woda ze zbiornika została wypompowana przez użytkowników ogródków działkowych.
     Zakres badań prowadzonych na jeziorze, ich metodyka i terminy poboru próbek były takie same, jak w przypadku jeziora Leśnik. Poniżej przedstawiono opis stanu czystości na podstawie badań z lat 2001-2002. W 2003 r. badania jeziora nie były prowadzone.
     Zawartość tlenu rozpuszczonego w powierzchniowej warstwie wody Jeziora Błotnego wykazywała znaczne wahania - od wartości klasy III do wartości I klasy czystości wód powierzchniowych. Świadczy to o możliwości okresowego występowania warunków beztlenowych w strefie naddennej. Wartości biochemicznego zapotrzebowania tlenu, charakteryzujące zawartość substancji organicznych w wodach jeziorka, w całym okresie badawczym utrzymywały się w klasie I, bądź niewiele ją przekraczały. Natomiast stężenia chemicznego zapotrzebowania tlenu odpowiadały II klasie czystości. Wszystkie zbadane formy związków biogennych, zarówno fosforu, jak i azotu, nie przekraczały norm dopuszczalnych dla I klasy. Niska była również przewodność elektrolityczna wskazująca na małą ilość soli mineralnych w jeziorku. Niestety stan sanitarny skontrolowany w 2001 r. budził zastrzeżenia - latem stwierdzono wprawdzie II klasę czystości, ale jesienią nie odpowiadał normom.

Lp.

Parametr

Jednostka

2001

2002

wartość w dniu 04.07.

klasa

wartość w dniu 26.09.

klasa

wartość w dniu 20.05.

klasa

wartość w dniu 17.09.

klasa

1

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

350

I

330

I

436

I

423

I

2

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

6,1

I

4,4

III

5,9

II

6,1

I

3

BZT5

mg O2/dm3

2,0

I

2,8

I

3,0

I

2,8

I

4

ChZT-Cr

mg O2/dm3

35,5

II

29,5

II

27,5

II

29,7

II

5

Azot amonowy

mg N/dm3





0,07

I

0,05

I

6

Azot azotynowy

mg N/dm3





0,009

I

0,003

I

7

Azot azotanowy

mg N/dm3

0,08

I

0,07

I

0,13

I

0,04

I

8

Azot ogólny

mg N/dm3

0,98

I

1,18

I

0,97

I

0,66

I

9

Fosfor ogólny

mg P/dm3

0,059

I

0,048

I

0,040

I

0,050

I

10

Miano Coli


0,2

II

0,004

NON





Tabela V.2.12.
Jakość wód Jeziora Błotnego w latach 2001-2002

 

2.6. Kanał Ulgi

     Kanał Ulgi dzieli dwie dzielnice Gorzowa: Zawarcie i Zakanale. Zlewnię bezpośrednią tego kanału stanowią głównie tereny zurbanizowane, a w części zachodniej tereny rolnicze i nieużytki. Tereny przyległe do kanału oddzielone są od niego groblami, stąd ich wpływ na czystość wód jest umiarkowany. Jedynie do zachodniej części kanału wpompowywane są wody pochodzące z odwadniania Zawarcia, a w rejonie mostu drogowego w przeszłości wprowadzano ścieki z nieistniejącej już roszarni lnu.
     Kanał Ulgi jest sztucznym przekopem, który zgodnie z nazwą umożliwia spływ wielkiej wody w Warcie dodatkową drogą, chroniąc w ten sposób śródmieście Gorzowa przed zagrożeniem powodziowym. Przy niskich stanach wód Warty kanał tworzy szereg rozdzielonych wypłyceniami zbiorników wodnych, zasilanych głównie opadami atmosferycznymi, wodami gruntowymi i tylko sporadycznie wodą z Warty.
     Zakres badań prowadzonych na kanale, ich metodyka i terminy poboru próbek były takie same, jak w przypadku jezior: Leśnik i Błotnego. Poniżej przedstawiono opis stanu czystości na podstawie badań z lat 2001-2002. W 2003 r. badania kanału nie były prowadzone.
     Warunki tlenowe w wodach kanału były na ogół dobre - zawartość tlenu rozpuszczonego odpowiadała I klasie czystości wód. Jedynie we wrześniu 2001 r. ilość tlenu rozpuszczonego spadła do 4,3 mg O2/dm3 i odpowiadała III klasie. Przewodność elektrolityczna odpowiadała I klasie.
     Biochemiczne (BZT5) i chemiczne (ChZT) zapotrzebowanie tlenu w badanym okresie przyjmowało wartości od nie odpowiadających normom latem 2001 r. do wartości III i II klasy rok później. Stężenia związków azotu nie przekraczały wartości I klasy. Stwierdzono natomiast bardzo wysokie, szczególnie w okresie jesiennym, stężenia fosforu ogólnego.
     Stan sanitarny Kanału Ulgi badany latem i jesienią 2001 r. nie budził poważniejszych zastrzeżeń.

Lp.

Parametr

Jednostka

2001

2002

wartość w dniu 04.07.

klasa

wartość w dniu 26.09.

klasa

wartość w dniu 20.05.

klasa

wartość w dniu 17.09.

klasa

1

Przewodność elektrolityczna

μS/cm

629

I

668

I

600

I

523

I

2

Tlen rozpuszczony

mg O2/dm3

9,2

I

4,3

III

10,1

I

7,3

I

3

BZT5

mg O2/dm3

41,0

NON

5,4

II

9,4

III

12,0

III

4

ChZT-Cr

mg O2/dm3

131,7

NON

57,2

II

59,8

II

96,3

III

5

Azot amonowy

mg N/dm3





0,05

I

0,06

I

6

Azot azotynowy

mg N/dm3





0,004

I

0,005

I

7

Azot azotanowy

mg N/dm3

0,11

I

0,47

I

0,08

I

0,06

I

8

Azot ogólny

mg N/dm3

5,55

II

4,0

I

2,43

I

3,31

I

9

Fosfor ogólny

mg P/dm3

0,425

NON

1,923

NON

0,320

III

0,720

NON

10

Miano Coli


0,4

II

4

I





Tabela V.2.13.
Jakość wód Kanału Ulgi w latach 2001-2002

 

3. Monitoring geochemiczny osadów Warty

Marek Demidowicz

3.1. Klasyfikacja

     W polskim systemie prawnym nie było do niedawna normy określającej dopuszczalną zawartość zanieczyszczeń w osadach wodnych. Dopiero w 2002 r. ukazał się pierwszy akt prawny regulujący w pewnym zakresie to zagadnienie. Jest to rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 kwietnia 2002 r. w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony (Dz. U. Nr 55, poz. 498), przygotowane na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628). Rozporządzenie określa stężenia substancji, które powodują, że urobek pochodzący z pogłębiania akwenów morskich w związku z utrzymaniem infrastruktury zapewniającej dostęp do portów, a także z pogłębiania zbiorników wodnych, stawów, cieków naturalnych, kanałów i rowów w związku z utrzymaniem i regulacją wód jest zanieczyszczony. O zanieczyszczeniu urobku decyduje ponadnormatywna zawartość choćby jednej z wymienionych w załączniku substancji. Rozporządzenie weszło w życie 1 stycznia 2003 r. W tabeli V.3.1. zestawiono stężenia dopuszczalne określone w tym rozporządzeniu.

Metale [ppm]

Arsen

30

Kadm

7,5

Chrom

200

Miedź

150

Ołów

200

Rtęć

1

Nikiel

75

Cynk

1000

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA)

Benzo(a)antracen

1,5

Benzo(b)fluoranten

1,5

Benzo(k)fluoranten

1,5

Benzo(ghi)perylen

1

Benzo(a)piren

1

Dibenzo(ah)antracen

1

Indeno(123-cd)piren

1

Polichlorowane bifenyle (PCB)

Suma kongenerów PCB 28, 52,101, 118,, 138, 153 i 180

0,3

Tabela V.3.1.
Stężenia dopuszczalnych substancji szkodliwych zawartych w wydobywanych osadach wodnych wg rozporządzenia Ministra Środowiska (Dz. U. Nr 55, poz. 498 z 2002 r.)

     Opublikowanie tego rozporządzenia nie zaspokaja jednak potrzeb wprowadzenia klasyfikacji osadów do celów monitorigowych. Do tej pory przy ocenie czystości osadów stosowano najczęściej odniesienie do wartości tła geochemicznego danego pierwiastka w ziemiach Polski. W 1998 r. ukazała się pierwsza propozycja geochemicznej klasyfikacji osadów wodnych pod względem zawartości metali ciężkich (Bojakowska & Sokołowska 1998), zmodyfikowana w 2001 r. (Bojakowska 2001). W tej ostatniej propozycji uwzględniono także szeroką gamę związków organicznych, a mianowicie: polichlorowanych bifenyli, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych i chloroorganicznych pestycydów. Zaproponowano wprowadzenie czterech klas osadów: niezanieczyszczonych, słabo zanieczyszczonych, średnio zanieczyszczonych i bardzo zanieczyszczonych.
     Za osady I klasy - osady niezanieczyszczone, przyjęto osady, w których zawartość żadnego ze składników nie przekracza wartości TEL (threshold effects levels)1, przy której nie obserwuje się szkodliwych wpływów pierwiastków śladowych i toksycznych związków organicznych na organizmy wodne. Za osady II klasy - osady słabo zanieczyszczone, uznano osady, w których zawartość choćby jednego ze szkodliwych składników jest wyższa od wartości TEL, a zawartość wszystkich składników niższa niż wartości PEL (probable effects levels)2, są to więc osady, których szkodliwe oddziaływanie na organizmy wodne występuje sporadycznie. Za osady III klasy - osady średnio zanieczyszczone uważa się takie osady, w których zawartość choćby jednego szkodliwego składnika przekracza graniczną zawartość dla osadów II klasy, a więc osady o częstym szkodliwym oddziaływaniu na organizmy wodne. Do osadów IV klasy - osadów bardzo zanieczyszczonych zaliczono osady, w których choćby dla jednego składnika przekroczona jest dopuszczalna zawartość określona dla klasy III.
     Osady zaliczone do I i II klasy - osady niezanieczyszczone i słabo zanieczyszczone - mogą być dowolnie zagospodarowywane w środowisku wodnym i lądowym (m.in.: deponowane w wyznaczonych akwenach, składowane na polach refulacyjnych, stosowane do użyźniania gleb, wykorzystywane do budowy plaż, grobli czy nabrzeży). Osady III klasy, charakteryzujące się wyższą zawartością szkodliwych składników, mogą być relokowane w wodzie w wyznaczonych miejscach, a na lądzie zagospodarowane w ograniczonym stopniu. Stężenie niektórych szkodliwych składników może ograniczać przydatność takich osadów tylko do upraw przemysłowych, a niekiedy w ogóle wykluczać ich rolnicze zagospodarowanie. Osady bardzo zanieczyszczone - IV klasy - powinny być składowane na zabezpieczonych składowiskach odpadów lub poddawane oczyszczeniu przed ich umieszczeniem w środowisku. W tabeli V.3.2. przedstawiono część z tych propozycji, przydatnych do oceny osadów wodnych Warty w Gorzowie.

1 progowy poziom oddziaływania zanieczyszczonych osadów. Wartość progowa uwzględniająca szkodliwy wpływ zakumulowanych w osadach zanieczyszczeń na organizmy wodne, stosowana przy klasyfikacji osadów w USA i Kanadzie.
2 prawdopodobny wpływ zanieczyszczonych osadów. Przy stężeniach powyżej PEL szkodliwe oddziaływanie na organizmy wodne jest często obserwowane.

 

Składniki

Klasa I

Klasa II

Klasa III

Klasa IV

Pierwiastki śladowe

Arsen

7

30

70

>70

Kadm

0,7

3,5

6

>6

Chrom

50

100

400

>400

Miedź

20

100

300

>300

Ołów

30

100

200

>200

Rtęć

0,2

0,7

0,7

>0,7

Nikiel

16

40

50

>50

Cynk

125

300

1000

>1000

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne

Benzo(a)piren

0,1

0,75

1,6

>1,6

Suma WWA

1

7,5

15

>15

Tabela V.3.2.
Klasyfikacja osadów wodnych wg PIG [ppm]

 

3.2. Monitoring

     Monitoring geochemiczny osadów wodnych realizowany jest od 1991 r. przez Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie na zlecenie Inspekcji Ochrony Środowiska. Celem monitoringu geochemicznego osadów wodnych Polski jest kontrolowanie zawartości metali ciężkich i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, a także pierwiastków, których związki wpływają na akumulację zanieczyszczeń we współcześnie deponowanych osadach aluwialnych i jeziornych oraz śledzenie zmian w koncentracji pierwiastków śladowych w czasie. Próbki osadów dennych pobierane są do badań raz w roku. Liczba kontrolowanych punktów w danym roku jest ustalana w porozumieniu z Inspekcją Ochrony Środowiska.
     Wśród punktów obserwacyjnych monitoringu osadów dennych znalazł się m.in. punkt zlokalizowany na Warcie w Gorzowie. Badania w tym punkcie prowadzono w latach 1991, 1994, 1996, 1997, 2000 i 2003. Próbki osadów pobierane były ze strefy brzegowej koryta rzecznego, z przeciwnej strony nurtu, z miejsc gdzie następuje depozycja zawiesin. Do badań pobierane były próbki najdrobniejszego osadu, przemywanego przez wodę, zawierającego duże ilości frakcji mułkowo-ilastej. Prace laboratoryjne wykonywane były w Centralnym Laboratorium Chemicznym Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie.
     W osadach dennych pobranych z Warty w Gorzowie nie prowadzono badań zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych.
     W tabeli V.3.3. przedstawiono klasyfikację osadów dennych Warty w Gorzowie wg zawartości pierwiastków śladowych. Osady Warty w tym miejscu w całym okresie badań należały do najmniej zanieczyszczonych wśród wielkich rzek Polski. Jedynie koncentracje kadmu w latach 1991 i 1996-97 odpowiadały III klasie, czyli były to osady średnio zanieczyszczone, a stężenia kadmu w 1994 r. i cynku w 1997 r. odpowiadały II klasie, a więc stężeniom charakterystycznym dla osadów słabo zanieczyszczonych. Pozostałe metale występowały w niskich stężeniach, właściwych dla osadów niezanieczyszczonych.
     Jak wyżej wspomniano osady III klasy, charakteryzujące się wyższą zawartością szkodliwych składników, mogą być przemieszczane w wodzie w wyznaczone miejsca, a na lądzie zagospodarowane w ograniczonym stopniu. Jednak poprawa stanu czystości osadów Warty w Gorzowie, jaką stwierdzono w wyniku badań z lat 2000 i 2003, pozwala na ich dowolne zagospodarowanie w środowisku wodnym i lądowym.
     Osady Warty w Gorzowie spełniają także wymogi zawarte w rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony, a więc są to osady niezanieczyszczone.

Rok

As

Cd

Cr

Cu

Hg

Ni

Pb

Zn

1991

1,5

3,9

15

17

0,05

4

13

58

1994

2,5

2,9

14

8

0,03

3

15

55

1996

2,5

4,8

26

12

0,13

5

28

87

1997

3

3,7

31

19

0,15

6

22

135

2000

2,5

0,7

9

13

0,04

3

11

50

2003

2,5

0,5

8

3

0,03

2

8

29

 

Klasa I

Klasa II

Klasa III

Klasa IV

 

 

 

 

Tabela V.3.3.
Klasyfikacja geochemiczna osadów dennych Warty w Gorzowie w latach 1991-2003 pod względem zawartości pierwiastków śladowych [ppm]


Rysunek V.3.1.
Metale ciężkie w osadach Warty w Gorzowie w latach 1991-2003 [ppm]

 

Literatura
1. Bojakowska I., Sokołowska G., Geochemiczne klasy osadów wodnych, Przegląd Geologiczny, vol. 46, nr 1, 1998
2. Bojakowska I., Kryteria oceny zanieczyszczenia osadów wodnych, Przegląd Geologiczny, vol. 49, nr 3, 2001
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 kwietnia 2002 r. w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony, Dz. U. Nr 55, poz. 498 z 2002 r.

 

4. Hydrogeologia Gorzowa Wlkp.

Marek Kaczmarek

     Warunki hydrogeologiczne panujące na terenie Gorzowa są bardzo zróżnicowane i zależne od geomorfologii i rzeźby terenu. Północna część miasta zlokalizowane jest w strefie krawędziowej wysoczyzny morenowej fazy pomorskiej zlodowacenia bałtyckiego. Jest to teren falisty o rzędnych terenu od 50 do 80 m n.p.m, przecięty rynną erozyjną o przebiegu północ - południe, obecnie wykorzystywaną przez rzekę Kłodawkę. Odmienne warunki panują w południowej części miasta położonej w obrębie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Rzędne terenu w obrębie pradoliny kształtują się w przedziale od 15 do 20 m n.p.m.
     Na terenie Gorzowa można wydzielić dwa piętra wodonośne: trzeciorzędowe i czwartorzędowe. Największe znaczenie pod względem zaopatrzenia przemysłu i ludności w wodę mają poziomy wodonośne w utworach czwartorzędowych, tylko nieliczne ujęcia pobierają wodę z poziomów trzeciorzędowych. Z tego też powodu piętro trzeciorzędowe na terenie miasta jest słabo rozpoznane. Wody poziomu trzeciorzędowego występują pod osadami mułowcowo-ilastymi lub ilasto-węglowymi na głębokościach od ok. 100 m p.p.t., miąższość tego poziomu jest zróżnicowana od 10 do 40 m i zbudowana jest głównie z piasków drobnoziarnistych.
     Wody piętra trzeciorzędowego są eksploatowane na ujęciu wody dla Szpitala Wojewódzkiego. Głębokość studni wynosi od 132 do 137 m. Studnie korzystają z warstwy ujętej na głębokości od 109 do 131 m. Warstwa zbudowana jest z piasków drobnoziarnistych z domieszką pyłu węglowego. Średni wydatek jednostkowy studni wynosi qśr= 4 m3/h na 1 m depresji.
     Wody podziemne piętra czwartorzędowego ze względu na położenie możemy podzielić następująco:
     - Rejon Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej - występujący poziom wód gruntowych charakteryzuje się ciągłością poziomu wodonośnego, znaczną miąższością warstw wodonośnych (od 20 do 40 m) i wysokimi wartościami współczynnika wodoprzepuszczalności. Woda tego poziomu ma charakter przeważnie swobodny. Głębokość występowania zwierciadła zmienia się w przedziale od 0 do 15 m p.p.t. Zwierciadło wód podziemnych obniża się stopniowo ku osi pradoliny oraz doliny Odry, co jest zgodne z ogólnym nachyleniem powierzchni terenu, i pozostaje w związku z odpływem powierzchniowym. Pradolina stanowi regionalną strefę drenażu wód podziemnych. Zasilana jest dopływem wód podziemnych z wysoczyzn oraz intensywną alimentacją wód opadowych.
     - Teren wysoczyzny morenowej - w przeciwieństwie do rejonu pradoliny brak jest ciągłości poziomu wodonośnego o regionalnym rozprzestrzenieniu. Ma to związek z litologią utworów budujących wysoczyznę, oraz z zaburzeniami glacitektonicznymi. Na terenie miasta możemy wyróżnić dwa poziomy między warstwami glin. Pierwszy poziom międzyglinowy występuje na głębokości 10-28 m, a drugi 35-40 m. Poziomy zbudowane są z piasków od gruboziarnistych do drobnoziarnistych z przewarstwieniami żwirów. Wody z tych poziomów są izolowane warstwą gliny o zmiennej miąższości. Woda ma tu charakter przeważnie napięty. Przepływ wód następuje w kierunku pradoliny oraz lokalnie w kierunku doliny Kłodawki.
     - Dolina Kłodawki - poziom wód gruntowych związany ze strukturą rynny erozyjnej. Rynna wypełniona osadami piaszczysto-żwirowymi stanowi drogę odpływu wód podziemnych z terenów położonych poza obszarem doliny Kłodawki oraz z rejonów położonych na północ od Gorzowa. Rejony te to sandry Równiny Gorzowskiej, stanowiące rozległy obszar zasilania, o dużych zdolnościach retencyjnych. Oprócz dopływu podziemnego rynna na terenie miasta, jako odkryta, zasilana jest w wyniku bezpośredniej infiltracji opadowej. Swobodne zwierciadło wody w rejonie centrum miasta stabilizuje się na głębokościach ok. 16-22 m p.p.t., na pozostałym obszarze zmienia się od 3 do 20 m. Współczynnik filtracji warstwy wodonośnej w rynnie średnio wynosi 1,6 m/h.
     Poziomy wodonośne na terenie miasta, szczególnie w dolinie Kłodawki i Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, ze względu na brak warstw izolujących od powierzchni terenu, są wrażliwe na oddziaływanie zanieczyszczeń antropogenicznych i narażone na oddziaływanie licznych ognisk zanieczyszczeń. Warunki hydrogeologiczne terenu Gorzowa przedstawiono na załączonym przekroju oraz mapie hydrogeologicznej.


Rysunek V.4.1.
Przekrój hydrogeologiczny wzdłuż linii A-B


Rysunek V.4.2.
Mapa hydrogeologiczna okolic Gorzowa (skala 1:100 000)

 

5. Monitoring wód podziemnych

Tomasz Parada

     Monitoring jakości zwykłych wód podziemnych na terenie Gorzowa, podobnie jak w latach ubiegłych, prowadzony był w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska, w sieci krajowej i regionalnej.
     Jakość wody określana była w oparciu o zasady opublikowane przez profesorów Błaszyka i Macioszczykową w 1993 r., zmodyfikowane w 1995 r. i zalecane do stosowania przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska. Dla potrzeb monitoringu wprowadzono następującą klasyfikację jakości zwykłych wód podziemnych:
     - klasa Ia - wody najwyższej jakości,- klasa Ib - wody dobrej jakości,
     - klasa II - wody średniej jakości,
     - klasa III - wody niskiej jakości.
     Dopuszczalne stężenia zanieczyszczeń w poszczególnych klasach zestawiono oddzielnie dla wskaźników toksycznych i nietoksycznych w tabelach V.5.1. i V.5.2.
     Przy klasyfikacji dopuszcza się przekroczenie zawartości najwyżej trzech wskaźników nie zaliczonych do toksycznych. Przekroczenie musi mieścić się w granicach przyjętych dla bezpośrednio niższej klasy jakości. Nie dopuszcza się przekroczenia wartości następujących wskaźników o charakterze toksycznym: arsenu, azotu azotynowego, azotu azotanowego, chromu, cyjanków, fluorków, glinu, kadmu, miedzi, niklu i ołowiu. Przy klasyfikacji wód wprowadzono dodatkowe określenie NOK (nie odpowiada klasie) dla stężeń większych od dopuszczalnych dla klasy III.

      W sieci monitoringu wód podziemnych na terenie Gorzowa nie zaszły zmiany w stosunku do lat ubiegłych, nadal badane były trzy punkty, z których jeden należy do sieci krajowej, a dwa do sieci regionalnej.
     Badania w sieci monitoringu krajowego prowadzone były przez Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie na zlecenie Głównego Inspektora Ochrony Środowiska. Siec regionalną na terenie miasta stanowią dwa punkty badawcze o nr 12 i 14. Badania w 2002 r. prowadzone były przez Przedsiębiorstwo Geologiczne we Wrocławiu Proxima Oddział w Poznaniu, natomiast w 2003 r. przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze - Delegaturę w Gorzowie Wlkp. - oba cykle badawcze wykonano na zlecenie Wojewody Lubuskiego. Zakres oznaczeń w obu sieciach badawczych był jednakowy i obejmował ponad 40 oznaczeń fizycznych, fizyczno-chemicznych i chemicznych, pozwalających na sklasyfikowanie wody zgodnie z zamieszczonymi powyżej wytycznymi PIOŚ. Syntetyczną charakterystykę punktów pomiarowo-kontrolnych obu sieci monitoringu wód podziemnych zamieszczono w tabeli V.5.3.

Lp.

Wskaźnik

Jednostka

Klasy jakości wód podziemnych

Ia
(najwyższej jakości)

Ib
(dobrej
jakości)

II
(średniej jakości)

III
(niskiej jakości)

1

Arsen

mg As/dm3

0,025

0,05

0,1

0,15

2

Azot azotanowy

mg N_NO3/dm3

1

10

10

50

3

Azot azotynowy

mg N_NO2/dm3

< 0,01(d)

0,02

0,03

0,1

4

Chrom

mg Cr/dm3

0,005

0,01

0,05

0,1

5

Cyjanki

mg CN/dm3

< 0,001(d)

0,02

0,02

0,02

6

Fluorki

mg F/dm3

1,5

1,5

1,5-2,0

> 2,0

7

Glin

mg Al/dm3

0,1

0,2

0,2

0,25

8

Kadm

mg Cd/dm3

0,001

0,005

0,005

0,005

9

Miedź

mg Cu/dm3

0,01

0,05

0,5

1

10

Nikiel

mg Ni/dm3

0,01

0,03

0,1

0,1

11

Ołów

mg Pb/dm3

0,025

0,05

0,05

0,1

(d) - granica oznaczalności

Tabela V.5.1.
Klasyfikacja jakości zwykłych wód podziemnych dla potrzeb monitoringu - wskaźniki toksyczne, według PIOŚ, 1995


Lp.

Wskaźnik

Jednostka

Ia
(najwyższej jakości)

Ib
(dobrej
jakości)

II
(średniej jakości)

III
(niskiej jakości)

1

Azot amonowy

mg N/dm3

0,1

0,5

1,0

1,5

2

Bar

mg Ba/dm3

0,05

0,1

1,0

1,0

3

Bor

mg B/dm3

0,5

1,0

1,0

1,5

4

Chlorki

mg Cl/dm3

60

200

300

600

5

Cynk

mg Zn/dm3

0,5

5,0

10,0

10,0

6

Fosforany

mg PO4/dm3

0,02

0,2

1,0

5,0

7

Krzem

mg SiO2/dm3

15

30

50

100

8

Magnez

mg Mg/dm3

30

50

125

150

9

Mangan

mg Mn/dm3

0,05

0,1

0,4

1,0

10

Odczyn pH

 

6,5-8,5

6,5-8,5

5,0-6,5
8,5-9,0

<5,0
>9,0

11

Potas

mg K/dm3

5

10

12

20

12

Przewodność elektryczna

μS/cm

300

400

800

1000

13

Siarczany

mg SO4/dm3

60

200

250

500

14

Sód

mg Na/dm3

60

200

200

300

15

Stront

mg Sr/dm3

0,2

0,5

1,0

2,0

16

Substancje rozpuszczone

mg/dm3

150-400

100-150
400-800

50-100
800-1000

<50
1000-2000

17

Twardość ogólna

mg CaCO3/dm3

150-300

100-150
300-500

50-100
500-750

<50
>750

18

Wapń

mg Ca/dm3

20-100

200

400

500

19

Wodorowęglany

mg HCO3/dm3

100-300

75-100
300-350

50-75
350-400

25-50
>400

20

Żelazo ogólne

mg Fe/dm3

0,1

0,5

3,0

5,0

Tabela V.5.2.
Klasyfikacja jakości zwykłych wód podziemnych dla potrzeb monitoringu - wskaźniki nietoksyczne, według PIOŚ, 1995

 

5.1. Wyniki monitoringu sieci krajowej w latach 2002-2003

      W otworze nr 539 Gorzów Wlkp., zarówno w 2002 jak i w 2003 r., występowały wody o niskiej jakości. W obu latach chemizm wód był podobny. Wody w tym otworze utrzymują się od lat na niskim poziomie jakości, o czym decyduje szereg wskaźników, tj.: przewodność elektrolityczna, twardość ogólna, mangan, magnez, stront, siarczany, żelazo ogólne. Zawartość substancji zaliczanych do wskaźników toksycznych na ujęciu nie przekraczała wartości odpowiadających wodom o dobrej jakości (klasa Ib).

Nr

Lokalizacja

Użytkownik ujęcia

Charakter punktu

Stratygrafia

Głębokość stropu

[m n.p.m.]

Rodzaj wód

Nr obszaru GZWP

Monitoring sieci krajowej

539

ujęcie Centralne,
ul. Kosynierów Gd.

PWiK Sp. z o.o.

studnia ujęcia komunalnego

czwartorzęd

20.6

gruntowe*

137

Monitoring sieci regionalnej

12

mleczarnia
ul. Kostrzyńska

OSM

studnia ujęcia zakładowego

czwartorzęd

5,2

gruntowe*

137

14

Siedlice

PWiK Sp. z o.o.

studnia ujęcia komunalnego

czwartorzęd

1,1

gruntowe*

137

* warstwa wodonośna nie jest izolowana, lub posiada bardzo słabą izolację od powierzchni utworami słaboprzepuszczalnymi, a zwierciadło wód podziemnych ma charakter swobodny

Tabela V.5.3.
Charakterystyka punków pomiarowo-kontrolnych monitoringu wód podziemnych sieci krajowej i regionalnej


Rok badań

Klasa
czystości

Wskaźniki w zakresie stężeń odpowiadających wodzie o niskiej jakości

Wskaźniki przekraczające normy dla wód do picia i na potrzeby gospodarcze

Klasa III

NOK

2002

III

SSR, Tw_og., Mn, Sr

SO4, FET

SO4, FET, Mn, Tw_og.

2003

III

SSR, Tw_og., Mn, Sr

SO4, FET

Mg, SO4, FET, Mn, Tw_og.

Oznaczenia wskaźników: SSR - suma substancji rozpuszczonych, Tw_og. - twardość ogólna, Mn - mangan, Mg - magnez, SO4 - siarczany, FET - żelazo ogólne, Sr - stront.

Tabela V.5.4.
Jakość wód podziemnych sieci krajowej w Gorzowie Wlkp. w latach 2002-2003

 

5.2. Wyniki monitoringu sieci regionalnej w latach 2002-2003

      W obu otworach sieci regionalnej: nr 12 (OSM) i nr 14 (Siedlice) występowały wody wysokiej jakości. W wodach ujmowanych dla mleczarni wody charakteryzowały się jedynie podwyższoną do II klasy przewodnością elektrolityczną i zawartością fosforanów, pozostałe parametry nie przekraczały wartości odpowiadających klasie Ia i Ib. W wodach ujmowanych na ujęciu komunalnym w Siedlicach w 2002 r. podwyższone do II klasy były: barwa wody, przewodność elektrolityczna i żelazo ogólne, natomiast w 2003 r. - przewodność elektrolityczna, mangan ogólny i fosforany. Wskaźniki toksyczne nie przekraczały wartości odpowiadających wodom wysokiej jakości.

Nr punktu

Nazwa

Klasa czystości

2002

2003

12

OSM

I b

I b

14

Siedlice

I b

I b

Tabela V.5.5.
Wyniki badań regionalnego monitoringu wód podziemnych w latach 2002-2003

 

5.3. Podsumowanie

      Nie ulega wątpliwości, że jakość wód gruntowych w Gorzowie Wlkp. badanych w otworze monitoringu podstawowego nr 539 uległa obniżeniu ze średniej do niskiej jakości w połowie lat 90. ubiegłego wieku. W latach 1991-94 zaliczano je jeszcze do wód średniej jakości (II klasa), a w 1992 r. nawet do wód dobrej jakości (klasa Ib). W 1995 r. nastąpiło obniżenie klasyfikacji do III klasy, czyli do wód niskiej jakości i stan taki trwa do dzisiaj.
      Przyczyny takiego stanu rzeczy są wielorakie. Z pewnością należy do nich zaliczyć samo oddziaływanie ujęcia Centralnego na reżim wód podziemnych, ale również susza w latach 90. i powiększenie się strefy aeracji miało wpływ na pogorszenie się jakości dopływających do ujęcia wód. Należy również pamiętać, że strefa zasilania ujęcia znajduje się w obszarze miejskiej zabudowy i całej związanej z tym infrastruktury (kanalizacja deszczowa i komunalna, drogi). Wszelkie nieszczelności w obrębie sieci kanalizacyjnych są wielkim zagrożeniem dla wód podziemnych, podobnie jak środki chemiczne stosowane do utrzymania dróg. Do tego dochodzi stały rozwój urbanistyczny i wynikająca stąd antropopresja na podłoże gruntowo-wodne.
      W sieci monitoringu regionalnego, począwszy od 1999 r., jakość wód w obu otworach badawczych utrzymuje się na zbliżonym poziomie, można ją ocenić jako dobrą. Również w latach 2002-2003 jakość wód nie odbiegała od ustalonego poziomu. W otworze 12 (OSM) stwierdzono jedynie nieco podwyższoną zawartość fosforanów w 2003 r. Czy jest to trwała tendencja - potwierdzą badania w następnych latach. W otworze 14 (Siedlice) może dochodzić do niewielkich zmian w zakresie zawartości żelaza czy manganu, może również ulegać zmianom przewodność wody czy nawet jej barwa. Jest to skutkiem wahań zwierciadła wód podziemnych, hydraulicznie bezpośrednio związanego z poziomem Warty.
      Niska i utrzymująca się na zbliżonym poziomie zawartość substancji toksycznych świadczy jednak o ustabilizowanym dopływie stosunkowo czystych wód do tych ujęć. Należy jednak pamiętać o braku izolacji ujmowanych wód od powierzchni (brak naturalnej bariery geologicznej). Ochrona obszarów zasilania tego zbiornika wód podziemnych powinna być w związku z tym zadaniem priorytetowym, bo choć odnawialność wód w tym rejonie jest stosunkowo duża, to podatność na wpływ zanieczyszczeń bardzo wysoka, a czas ich dopływu do poziomów wodonośnych niezwykle krótki.

Nr
punktu

Nazwa punktu

Jakość wód podziemnych

91

92

93

94

95

96

97

98

99

00

01

02

03

539

Ujęcie Centralne

II

Ib

II

II

III

III

III

III

III

III

III

III

III

12

OSM

-

-

-

-

-

-

-

-

Ib

Ib

Ib

Ib

Ib

14

Siedlice

-

-

-

-

-

-

-

-

Ib

Ib

Ib

Ib

Ib

Tabela V.5.6.
Klasyfikacja jakości zwykłych wód podziemnych w Gorzowie w latach 1991-2001

 

Literatura

1. Sprawozdanie z badań monitoringu regionalnego zwykłych wód podziemnych środkowej i północnej części województwa
lubuskiego w 2002 roku, Przedsiębiorstwo Geologiczne we Wrocławiu Proxima S.A. Poznań
2. Sprawozdanie z badań monitoringu regionalnego zwykłych wód podziemnych województwa lubuskiego w 2003 roku, Pracownia Projektowa "Geoeko" Drzonków