do góry

STAN ŚRODOWISKA W GORZOWIE WIELKOPOLSKIM W LATACH 2002-2003

 

IV. Gospodarka wodno-ściekowa


Miejska oczyszczania ścieków
fot. Wojciech Jankowiak

 

1. Źródła zanieczyszczenia wód powierzchniowych

Zdzisława Marcińczuk

     Sporządzając niniejszy rozdział korzystano z dwóch źródeł: danych publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny (w zakresie informacji o całkowitej emisji zanieczyszczeń do wód powierzchniowych) oraz z wyników działalności kontrolnej gorzowskiej Delegatury Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Zielonej Górze (wykaz głównych źródeł ścieków i ich charakterystyka).
     Ilość ścieków odprowadzanych do wód powierzchniowych z terenu miasta systematycznie maleje. Największy spadek ilości odprowadzanych ścieków obserwowano w latach 1988-2000. W 1988 r. całkowita ilość ścieków przemysłowych i komunalnych wymagających oczyszczenia, odprowadzanych do wód powierzchniowych, wyniosła 21,5 mln m3, a w 2000 r. już tylko 7,7 mln m3, czyli nastąpił spadek o ok. 64%. W 2001 r. ilość odprowadzanych ścieków utrzymywała się na poziomie 7,7 mln m3, ale w 2002 r. nastąpił niewielki spadek do 7,46 mln m3. Reasumując należy stwierdzić, że spadek ilości ścieków powstających w ciągu roku ma charakter tendencji utrzymującej się od początku lat 90. XX w., kiedy to przemiany zachodzące w Polsce wśród rozmaitych skutków spowodowały również zmiany w gospodarce wodno-ściekowej. Główną przyczyną radykalnego ograniczenia ilości powstających ścieków było urynkowienie gospodarki wodno-ściekowej, a także zmiany strukturalne zachodzące w całej gospodarce. O głębokości zmian świadczy, podnoszony w dalszym ciągu przez operatorów sieci wodociągowych i oczyszczalni ścieków, problem zbyt dużego spadku ilości sprzedawanej wody i przyjmowanych ścieków, co przy wielkich inwestycjach powoduje trudności w spięciu finansowym tych przedsięwzięć, a z drugiej strony wymusza dalsze inwestowanie w nowe sieci wodociągowe i kanalizacyjne oraz zdobywanie w ten sposób kolejnych klientów. Popyt na wodę, a szczególnie na usługi kanalizacyjne jest wciąż jeszcze spory, o czym może świadczyć przykład pięciu gmin położonych wokół Gorzowa (Bogdaniec, Deszczno, Kłodawa, Lubiszyn i Santok), skupionych w Związku Celowym Gmin MG-6, gdzie prowadzona jest intensywna rozbudowa sieci kanalizacyjnych i wodociągowych powiązanych z siecią miejską.

Rok

Ogółem

Ścieki oczyszczone

razem

mechanicznie

chemicznie

biologicznie

1988

21,5

21,5

3,1

1,2

17,2

1990

19,9

19,9

3,8

1,0

15,0

1992

14,3

14,3

2,1

0,9

11,4

1994

12

11,8

2,5

1,0

8,2

1996

11

10,9

2

1,1

7,9

1997

10,2

10,0

1,6

0,9

7,5

1998

8,7

8,6

0,6

0,8

7,2*

1999

8,2

8,2

0,7

0,5

7,0*

2000

7,7

7,3

0,5

0,5

6,3*

2001

7,7

7,7

1,2

0,4

6,1*

2002

7,46

7,45

1,2

0,4

5,85*

* z podwyższonym usuwaniem biogenów

Tabela IV.1.1.
Ścieki przemysłowe i komunalne wymagające oczyszczenia odprowadzane bezpośrednio do wód powierzchniowych z terenu miasta [mln m3] - wg GUS

     Ścieki odprowadzane siecią kanalizacji miejskiej do oczyszczalni komunalnej stanowią 97,6% ogólnej ilości ścieków powstających w mieście. Do oczyszczalni dopływają zarówno ścieki bytowe z gospodarstw domowych, jak i przemysłowe. Na pozostałą ilość składają się ścieki odprowadzane bezpośrednio z zakładów. Komunalna oczyszczalnia ścieków należąca do Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji została szczegółowo scharakteryzowana w dalszej części rozdziału.
     Wśród dużych źródeł ścieków przemysłowych odprowadzanych bezpośrednio z zakładów są Zakłady Przemysłu Jedwabniczego Silwana przy ul. Walczaka. Na terenie zakładu istnieje sieć kanalizacyjna rozdzielcza. Wody opadowe odprowadzane są do miejskiej kanalizacji deszczowej, a pozostałe ścieki kierowane są do zakładowej, mechaniczno-chemicznej oczyszczalni ścieków, do której dopływają również ścieki bytowo-gospodarcze z budynków mieszkalnych i przedszkola. Ścieki bytowo-gospodarcze stanowią ok. 10% ogółu ścieków; po oczyszczeniu w osadniku Imhoffa, włączone są do ciągu technologicznego ścieków przemysłowych. Ilość ścieków odprowadzanych z zakładu do Warty wynosi ok. 1000 m3/d. Trwa rozbudowa oczyszczalni polegająca na budowie części mechaniczno-biologicznej. Z uwagi na trudności finansowe zakładu realizację części biologicznej przerwano na etapie budowlanym. Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na odprowadzanie ścieków, ale okresowo zdarzają się przekroczenia dopuszczalnych stężeń. Do osiągnięcia pełnej sprawności oczyszczania ścieków niezbędne jest dokończenie rozbudowy oczyszczalni zakładowej, tzn. wyposażenie obiektów budowlanych części biologicznej w urządzenia technologiczne.
     Zakłady Włókien Chemicznych Stilon i Elektrociepłownia Gorzów odprowadzają do Warty, za pośrednictwem kanalizacji należącej do spółki Energo-Stil, wody pochłodnicze, technologiczne oraz opadowe. Ilość odprowadzanych ścieków wynosi średnio ok. 3200 m3/d, z czego ok. 50% stanowią wody pochłodnicze. Do kanalizacji Energo-Stilu okresowo (2-3 razy w tygodniu) kierowane są też zasolone ścieki (po neutralizacji) ze stacji uzdatniania wody Elektrociepłowni Gorzów w ilości średniej ok. 160 m3/d. Pozostałą ilość stanowią ścieki technologiczne i opadowe z Zakładów Włókien Chemicznych Stilon. Przed wprowadzeniem do rzeki ścieki oczyszczane są w dwukomorowym piaskowniku poziomym. Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na odprowadzanie ścieków do Warty i spełnia wymagania określone w pozwoleniu.
     Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska odprowadza do wód powierzchniowych ścieki technologiczne. Do Kanału Wieprzyckiego trafia w ciągu doby do 220 m3 oczyszczonych mechanicznie ścieków z płukania odżelaziaczy, wymienników jonowych i wód pochłodniczych. Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na odprowadzanie ścieków do Kanału Wieprzyckiego.
     Miejski Zakład Komunikacji odprowadza do Warty ok. 12 m3/d ścieków technologicznych oraz wody opadowe. Ścieki technologiczne z myjni tramwajów i autobusów oraz wody opadowe oczyszczane są w osadnikach piasku i separatorach substancji ropopochodnych. Zakład posiada pozwolenie wodnoprawne na wykonanie urządzeń podczyszczających wody opadowe i jest w trakcie uzyskiwania pozwolenia na ich odprowadzanie do Warty.
     Do mających mniejsze znaczenie źródeł ścieków należy Fabryka Makaronów Lubella przy ul. Kostrzyńskiej, odprowadzająca do Warty wody pochłodnicze.


Rysunek IV.1.1.
Ilość ścieków odprowadzanych z terenu Gorzowa Wlkp. do wód powierzchniowych w latach 1988-2002 [mln m3/rok]

 

2. Miejska oczyszczalnia ścieków

Wiesława Radko, Radosław Kasperski

     Oczyszczalnia ścieków położona jest przy zachodniej granicy Gorzowa, na północ od drogi prowadzącej do Kostrzyna, w niecce otoczonej lasem. Działa od 1979 r. Przyjmuje ścieki komunalne i przemysłowe z kanalizacji miejskiej, a także ścieki dostarczane wozami asenizacyjnymi z pozbawionych kanalizacji terenów miasta i z miejscowości ościennych.
     Ścieki z miasta ujmowane są przez system rozdzielczy kanałów sanitarnych i odprowadzane do pompowni głównej przy ul. Sikorskiego, skąd są następnie tłoczone do oczyszczalni dwoma kolektorami 800 mm, w ilości ok. 20 100 m3/d. Ilość ścieków dowożonych beczkowozami wynosi ok. 200 m3/d. Po oczyszczeniu ścieki spływają przez kanał pomiarowy Venturiego, usytuowany na odpływie z oczyszczalni. Do odbiornika - rzeki Warty - ścieki odprowadzane są kolektorem 1200 mm, długości około 2 km.
     Od 1 stycznia 2004 r. zaczęły obowiązywać zaostrzone warunki dotyczące prowadzenia stacji zlewnych nieczystości ciekłych, zgodnie z którymi stacje takie muszą zapewniać pomiar objętości i hermetyczny zrzut dowożonych nieczystości ciekłych oraz separowanie nieczystości stałych (rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 17.10.2002 r. w sprawie warunków wprowadzania nieczystości ciekłych do stacji zlewnych - Dz. U. Nr 188, poz. 1576). W związku z tym istniejącą w oczyszczalni prowizoryczną zlewnię nieczystości ciekłych zastąpiono w 2003 r. nowoczesną, dwuciągową, opomiarowaną i hermetyczną zlewnią, spełniającą wszystkie wymogi ww. rozporządzenia.
     W 2002 r. zaostrzyły się również wymagania dotyczące jakości ścieków odprowadzanych z oczyszczalni (rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 29.11.2002 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego - Dz. U. Nr 212, poz. 1799). Aktualnie funkcjonujący układ technologiczny został zmodernizowany w 2000 r., zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami. W stosunku do nowych wymogów niewystarczająca jest redukcja związków azotu: nie powinna ona przekraczać 10 mg N/dm3. Koncentracja azotu ogólnego w ściekach oczyszczonych wynosi aktualnie około 12-16 mg N/dm3, ciąg technologiczny oczyszczalni ścieków powinien więc uzyskać wyższą sprawność, zwłaszcza w zakresie procesów nitryfikacji i denitryfikacji.
     Z uwagi na to rozpoczęto przygotowania do usprawnienia ciągu ściekowego oczyszczalni. Zostanie wprowadzona technologia podciśnieniowego odgazowywania osadu czynnego, projektowana przez firmę Biogradex z Elbląga. Efektem modernizacji będzie wzrost koncentracji osadu czynnego w bioreaktorach do około 5-6 kg suchej masy/m3 (obecnie możliwa jest maksymalna koncentracja osadu czynnego w bioreaktorach do około 3,7 kg suchej masy/m3). Oczyszczalnia bez powiększania kubatury bioreaktorów będzie mogła przyjąć ładunek odpowiadający ok. 250 tys. RLM (równoważna liczba mieszkańców), spełniając jednocześnie aktualnie obowiązujące wymagania jakości ścieków oczyszczonych.
     Ze względu na realizację programu skanalizowania ościennych gmin i włączenia systemów kanalizacyjnych do gorzowskiej oczyszczalni ścieków (gm.: Bogdaniec, Deszczno, Kłodawa, Lubiszyn i Santok - program MG-6), w perspektywie kilku najbliższych lat wzrośnie ilość ścieków dopływających do oczyszczalni o ok. 2000 m3/d, jak również ładunek dostarczanych zanieczyszczeń - o ok. 15-20 tys. RLM. Przewidywana modernizacja pozwoli w pełni zaspokoić te potrzeby.
     W oczyszczalni ścieków, w związku z możliwością wykorzystania funduszu Spójności, w perspektywie kilku najbliższych lat, zostaną zrealizowane następujące inwestycje:
1. montaż agregatu kogeneracyjnego do wytwarzania energii elektrycznej i urządzeń produkcji ciepła w oczyszczalni ścieków (oczyszczalnia dysponuje nadmiarem biogazu, energia elektryczna wytworzona z biogazu zaspokoi ok. 30-40% zapotrzebowania energetycznego oczyszczalni, a ciepło odpadowe zostanie wykorzystane do celów grzewczych oczyszczalni),
2. modernizacja oczyszczalni ścieków w zakresie ciągów technologicznych i automatyki, dostosowująca oczyszczalnię do parametrów zgodnych z wymogami ochrony środowiska,
3. modernizacja stacji odwadniania osadów,
4. modernizacja wielofunkcyjnych komór fermentacyjnych,
5. techniczne zamkniecie składowisk osadów nr 1 i 2,
6. budowa kompostowni.
     Pozycje 3-6 dotyczą całości spraw związanych z uporządkowaniem gospodarki osadowej oczyszczalni ścieków.
     Obecnie oczyszczalnia przyjmuje ładunek około 190 000 RLM, przy założonym projektem - 160 000 RLM oraz przy Q śr.d. = 20 100 m3/d (projektowe Q śr.d. = 24 500 m3/d) i spełnia wymogi rozporządzenia z 1991 r. Działa zgodnie z pozwoleniem wodnoprawnym z 2001 r., ważnym do końca 2006 r.


Rysunek IV.2.1.
Schemat technologiczny miejskiej oczyszczalni ścieków

     Oczyszczalnia ścieków jest zautomatyzowana. Automatyka jest zorganizowana w sposób funkcjonalny dla technologii (sterowanie centralne z dyspozytorni, skorelowane ze sterowaniem lokalnym na poszczególnych obiektach). Umożliwia to optymalne sterowanie procesem technologicznym, zapewnia wzrost efektu ekologicznego pracy oczyszczalni oraz pozwala minimalizować koszt procesu (zużycie energii i reagentów).
     Od 2000 r., w wyniku kolejnych usprawnień procesu technologicznego, energochłonność procesu technologicznego spadła z 1,34 kWh/kg BZT5 (0,70 kWh/m3) do 0,95 kWh/kg BZT5 (0,53 kWh/m3).


Rysunek IV.2.2.
Redukcja ładunku BZT5 w latach 1999-2003 [Mg/rok]


Rysunek IV.2.3.
Ilość ścieków dopływających do oczyszczalni ścieków w latach 1999-2003 [mln m3/rok]


Rysunek IV.2.4.
Wskaźnik energochłonności liczony w odniesieniu do przepływu [kWh/m3]


Rysunek IV.2.5.
Obciążenie oczyszczalni według równoważnej liczby mieszkańców RLM

 

3. System kanalizacji bytowo-gospodarczej

Tomasz Surdacki

     Gorzów posiada rozdzielczy system kanalizacji. Odbiornikiem oczyszczonych ścieków komunalnych jest Warta. Całość systemu jest eksploatowana przez Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. w Gorzowie Wlkp.
     Ścieki komunalne, poprzez układ kanałów grawitacyjnych, lokalnych przepompowni ścieków i kolektorów tłocznych doprowadzane są do centralnej przepompowni ścieków przy ul. Sikorskiego i dalej dwoma stalowymi kolektorami tłocznymi 800 mm przetłaczane są do miejskiej oczyszczalni ścieków w zachodniej części miasta. Na tę oczyszczalnię doprowadzane są również ścieki z rejonu powstałej specjalnej podstrefy ekonomicznej przy ul. Szczecińskiej, dawnych zakładów Ursus oraz z m. Baczyna - kolektorem grawitacyjnym 1000÷1600 mm. Na terenie oczyszczalni funkcjonuje także zmodernizowany punkt zlewny dla ścieków dowożonych wozami asenizacyjnymi z terenów nieskanalizowanych. Ścieki są dowożone z terenu Gorzowa i gmin ościennych. Z oczyszczalni ścieki odpływają kolektorami o średnicy 1200 mm do Warty.
     
Ze względu na ukształtowanie terenu i duże zróżnicowanie wysokościowe poszczególnych dzielnic, zastosowany w mieście system kanalizacyjny ma charakter grawitacyjno-ciśnieniowy. System ten na terenie Zawarcia i Zakanala został wymuszony wysokim poziomem wód gruntowych. Oprócz pompowni centralnej, w rejonach najniżej położonych zlokalizowano szereg pompowni lokalnych.
     Obecnie przedsiębiorstwo eksploatuje w Gorzowie 37 lokalnych przepompowni ścieków, 168,1 km sieci rozdzielczych kanalizacji sanitarnej (o średnicach od 200 mm do 1500 mm) oraz 45,5 km przykanalików.
     W ostatnich latach w ramach rozbudowy miejskiego systemu kanalizacyjnego prawie w całości skanalizowano dzielnicę Wieprzyce (pozostał tylko rejon przy mleczarni: ul. Witnicka, Górna, Wiśniowa, Dolna i Rzeczna), dzielnicę Janice (bez kanalizacji sanitarnej pozostały ulice Leśna i Wawrowska), dzielnicę Zawarcie (pozostał do skanalizowania rejon ulic Jutowej i Tkackiej). Obecnie trwa - przy udziale środków pomocowych z UE - rozbudowa kanalizacji sanitarnej dzielnicy Zakanale. W latach 1999-2000 skanalizowano rejony ulic: Koniawska - Małorolnych, Wiatraczna, Krótka, Bydgoska, Gnieźnieńska, Międzychodzka i Toruńska. W 2004 r. zostanie skanalizowana część miasta w rejonie ul. Poznańskiej od ul. Koniawskiej do Świetlanej oraz część ul. Sulęcińskiej. Inwestycja ta w latach następnych będzie kontynuowana w ramach Związku Celowego Gmin MG-6, z wykorzystaniem środków pomocowych Unii Europejskiej.
     Do miejskiego systemu kanalizacyjnego w latach ubiegłych zostały podłączone także miejscowości położone na terenie okolicznych gmin: Kłodawa, Chwalęcice, Wojcieszyce (gm. Kłodawa) i Baczyna (gm. Lubiszyn). Obecnie w ramach Związku MG-6 realizowane jest włączenie do kanalizacji miejskiej gmin: Bogdaniec, Deszczno i Santok oraz miejscowości Santocko z terenu gminy Kłodawa. Przyjęty program zakłada skanalizowanie i zintegrowanie z systemem kanalizacji miasta Gorzowa większości miejscowości w gminach związku.
     Powstający majątek przekazywany jest do eksploatacji PWiK w Gorzowie Wlkp. Spółka ta eksploatuje poza Gorzowem 8 przepompowni ścieków oraz 16,0 km sieci rozdzielczych i przyłączy w gminie Kłodawa.
     Obecnie budowany system kanalizacyjny realizowany jest z wykorzystaniem nowoczesnych materiałów i technologii. Powstające liczne przepompownie ścieków powiązane są systemem monitoringu, z radiowym przekazem sygnałów pracy i awarii do centralnej dyspozytorni PWiK przy ul. Kosynierów Gdyńskich 47. Pozwala to szybko lokalizować ewentualne awarie systemu, jak również przeciwdziałać ich powstawaniu.
     Najstarsza część gorzowskiej kanalizacji sanitarnej została wybudowana w drugiej połowie XIX i pierwszej dekadzie XX w. Ponieważ była budowana na przestrzeni ponad 100 lat jest obrazem stosowanych technologii i materiałów - spotykamy tutaj rury kamionkowe, betonowe, z PCV, PE i inne. Celem zapewnienia prawidłowego jej funkcjonowania PWiK przeprowadza przeglądy, także przy użyciu kamer, wytypowanych odcinków kanalizacji. Odcinki te następnie są poddawane renowacji różnymi metodami, stosowane są np. wkładki PE lub rękaw typu insitu nasączony żywicą. Metody są dostosowane do rodzaju uszkodzeń kanałów.
     Dla zapewnienia niezawodnej pracy i ograniczenia ich oddziaływania na środowisko ciągłej modernizacji poddawane są także przepompownie ścieków (układy pompowe, monitoring). Eliminuje się występujące uciążliwości zapachowe, np. poprzez zabudowany biofiltr na przepompowni przy ul. Śląskiej, czy zmianę technologii tłoczenia ścieków w pompowni Piaski przy ul. Warskiego, gdzie planuje się zastosowanie specjalnych urządzeń zwanych tłoczniami ścieków.
     Wszystkie wymienione zamierzenia inwestycyjne i modernizacyjne doprowadzą w najbliższych latach do prawie stuprocentowego skanalizowania miasta oraz zapewnienia niezawodnej i bezpiecznej pracy sieci kanalizacyjnej. Nastąpi także znaczna integracja gospodarki ściekowej miasta i zrzeszonych w MG-6 gmin ościennych. Wyeliminowanie licznych indywidualnych zbiorników bezodpływowych ścieków, których stan techniczny jest raczej niezadowalający, spowoduje znaczne ograniczenie poważnego zagrożenia dla środowiska, jakim jest skażenie wód gruntowych.

 

4. Kanalizacja deszczowa

Agnieszka Wylegała, Andrzej Paczyński

     Najstarsza część gorzowskiej sieci kanalizacyjnej została wybudowana, głównie jako ogólnospławna, w drugiej połowie XIX i w pierwszej dekadzie XX stulecia. Przy dalszej rozbudowie miasta, a szczególnie od lat sześćdziesiątych XX w. budowano wyłącznie sieć kanalizacyjną systemu rozdzielczego. Gorzów jest jednym z niewielu miast w Polsce, które posiadają bardzo mocno rozbudowaną sieć jeszcze przedwojennych drenaży (szczególnie w rejonie ul. Warszawskiej) i rowów otwartych odprowadzających wody deszczowe do rzek lub na tereny rozlewisk.
     
Konfiguracja terenu i układ hydrogeologiczny przyczyniły się do zabudowy terenów miejskich przede wszystkim po prawobrzeżnej stronie Warty i budowy sieci kanalizacji deszczowej ze zrzutami wód opadowych z poszczególnych zlewni do rzek - Warty i Kłodawki. Niewątpliwy wpływ na tak znaczną rozbudowę systemu kanalizacji w prawobrzeżnej części miasta miały szkody wyrządzane przez spływające ze stoków wzgórz wody opadowe. Ujmowanie ich w system drenaży, rowów i kanalizacji zapobiegało erozji terenów przeznaczonych pod budownictwo oraz minimalizowało konieczność napraw zniszczeń.
     Południowa, lewobrzeżna część miasta posiada fragmentaryczną sieć kanalizacji deszczowej, która w przeszłości była prawdopodobnie w całości ogólnospławna. W 1999 r. dokonano inwentaryzacji miejskiej kanalizacji deszczowej oraz zaktualizowano jej wartość.
     Sieć kanalizacji deszczowej stanowi majątek miasta o znacznej wartości, mimo około 65% zamortyzowania.

Lp.

Średnica lub przekrój [mm]

Stan na koniec roku

1999

2000

2001

2001

2002

2003

2003

zwiększenie o

zwiększenie o

długość [m]

1.

Ø 100

2 246,60

 

 

2 246,60

 

 

2 246,60

2.

Ø 110

53,50

 

 

53,50

 

496,86

550,36

3.

Ø 130

35,40

 

 

35,40

 

 

35,40

4.

Ø 150

20 363,10

20,00

61,60

20 444,70

 

 

20 444,70

5.

Ø 150

7 838,00

 

 

7 838,00

125,60

 

7 963,60

6.

Ø 160

28,80

429,00

180,10

637,90

283,90

315,94

1 237,74

7.

Ø 170

81,00

 

 

81,00

 

 

81,00

8.

Ø 200

66 536,30

527,00

710,90

67 774,20

2 670,15

 

70 444,35

9.

Ø 230

20,40

 

 

20,40

 

 

20,40

10.

Ø 250

5 151,60

73,00

20,60

8 245,20

77,40

 

8 322,60

11.

Ø 300

43 718,10

261,00

14,70

43 993,80

1 025,20

28,45

45 047,45

12.

Ø 315

122,60

 

567,60

690,20

828,60

 

1 518,80

13.

Ø 350

763,80

 

 

763,80

 

 

763,80

14.

Ø 400

22 612,20

340,00

804,60

23 756,80

1 049,30

 

24 806,10

15.

Ø 450

99,10

 

 

99,10

 

 

99,10

16.

Ø 500

11 598,20

244,50

 

11 842,70

394,70

 

12 237,40

17.

Ø 560

 

 

 

 

223,00

 

223,00

18.

Ø 600

16 218,80

400,00

 

16 618,80

183,90

 

16 802,70

19.

Ø 650

305,60

 

 

305,60

 

 

305,60

20.

Ø 700

248,40

 

 

248,40

 

 

248,40

21.

Ø 800

9 960,00

27,00

 

9 987,00

40,70

 

10 027,70

22.

Ø 900

493,90

 

 

493,90

143,00

 

636,90

23.

Ø 1000

5 412,50

 

 

5 412,50

105,00

 

5 517,50

24.

Ø 1100

221,00

 

 

221,00

 

 

221,00

25.

Ø 1200

7 313,00

 

 

7 313,00

 

 

7 313,00

26.

Ø 1400

1 651,00

 

 

1 651,00

 

 

1 651,00

27.

Ø 1500

401,80

 

 

401,80

 

 

401,80

28.

600 x 900

285,50

 

 

285,50

 

 

285,50

29.

700 x 1050

389,30

 

 

389,30

 

 

389,30

30.

900 x 1400

95,90

 

 

95,90

 

 

95,90

31.

950 x 1200

55,00

 

 

55,00

 

 

55,00

32.

1000 x 1200

276,10

 

276,10

 

276,10

33.

ACO-DRAIN

 

 

 

 

14,45

 

14,45

34.

drenaż

 

 

 

 

30,00

 

30,00

Razem

224 596,50

2 321,50

2 360,10

229 278,10

7 194,90

841,25

237 314,25

Uwaga : w wierszu Lp. 4 wykazana jest długość przykanalików

Tabela IV.4.1.
Zestawienie długości kanalizacji deszczowej

Urządzenie

Stan na koniec roku

1999

2000

2001

2001

2002

2003

2003

zwiększenie o

zwiększenie o

ilość [szt.]

studzienka

8 215

74

62

8 351

184

4

8 539

wpust

3 385

26

101

3 512

150

 

3 662

Razem

11 600

100

163

11 863

334

4

12 201

Tabela IV.4.2.
Zestawienie ilości studzienek rewizyjnych i wpustów na sieci kanalizacji deszczowej

Rok

Wartość [zł]

1999

32 231 237,70

2000

15 156 152,49

2001

20 180 700,88

2002

15 485 534,93

2003

13 329 708,94

Tabela IV.4.3.
Zestawienie wartości kanalizacji deszczowej na 31 grudnia kolejnego roku po uwzględnieniu amortyzacji

     Sieć kanalizacji deszczowej Gorzowa po rozbudowie w trzech minionych latach (m.in. trasa przeprawy wschodniej, trasa średnicowa północna) liczy obecnie prawie 240 km. Ponieważ była budowana na przestrzeni ponad 100 lat, jest obrazem stosowanych technologii i materiałów - przewody murowane o różnym przekroju oraz rurowe z żeliwa, kamionki, betonu lub PCV. Ocenia się, że ponad 35% jej długości znajduje się w stanie technicznego zużycia, w wyniku 50-letniej i dłuższej eksploatacji. Przyczyniło się do tego również zanieczyszczenie przewodów powodowane brakiem podczyszczania wód opadowych z tłuszczów, zanieczyszczeń chemicznych i substancji ropopochodnych. Sieć wybudowana w drugiej połowie XX w., w latach boomu mieszkaniowego, charakteryzuje się dużą awaryjnością spowodowaną na ogół niską jakością użytych materiałów i niewłaściwą technologią - np. w ulicach Brackiej, Kwiatowej czy Kostrzyńskiej.
     Od dwóch lat na sieci kanalizacji deszczowej są budowane nowe urządzenia tzw. przepompownie wód opadowych. Obecnie na terenie miasta funkcjonuje ich kilka, w ulicach: Wał Okrężny, Bierzarina, Piłsudskiego i Błotnej.
     Miasto ponosi koszty utrzymania kanalizacji deszczowej, tj. zapewnienia jej drożności oraz remontów i modernizacji.
     Problem stanowią posadzone wzdłuż ulic topole, które bardzo ekspansywnym systemem korzeniowym wrastają w przewody, szczególnie te wykonane z rur betonowych. Odcinki sieci w ulicach Kobylogórskiej i Kotsisa zmodernizowano wprowadzając rury PCV w istniejące uszkodzone przewody betonowe. Ruch tranzytowy ulicami miasta, szczególnie pojazdów o dużym tonażu, jest przyczyną uszkadzania studzienek i wpustów. Stąd pojawienie się w 2000 r. nowej pozycji w wydatkach miasta - odszkodowania z tytułu odpowiedzialności cywilnej za uszkodzenia pojazdów na urządzeniach kanalizacji deszczowej. Mimo, że sieć kanalizacji jest stosunkowo dobrze utrzymana (jak na ilość środków finansowych przeznaczanych na ten cel) i jest drożna, to ten pozytywny fakt jest wypaczany przez nierówności nawierzchni ulic, które utrudniają spływ deszczówki do studzienek.
     Od 2002 r. pojawia się nowe obciążenie dla budżetu miasta. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 roku - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. nr 62, poz. 627) wprowadza obowiązek uiszczania opłat za korzystanie ze środowiska, a w przypadku wód opadowych za ich wprowadzanie do wód otwartych poprzez systemy kanalizacji. Za wprowadzanie ścieków deszczowych bez podczyszczania i bez pozwoleń wodnoprawnych uiszcza się tzw. opłaty podwyższone. W okresie od 1 stycznia 2002 r. do 11 stycznia 2003 r. opłata podlegała zwiększeniu o 500%, a od 12 stycznia 2003 r. w przypadku braku podczyszczania opłaty podwyższone są o 100%. Problemem jest to, że sieć wybudowana w latach największego rozwoju miasta po II wojnie światowej, najczęściej nie posiada wybudowanych urządzeń podczyszczających i obecnie wymaganych pozwoleń wodnoprawnych. Budowa tych urządzeń tj. osadników piasku i separatorów substancji ropopochodnych to najważniejsze zadanie na najbliższe 3-4 lata. Obciążenie budżetu z tego powodu będzie znaczne, lecz korzyści dla nas - mieszkańców Gorzowa - wynikające z poprawy stanu środowiska na pewno ten wysiłek i wydatek zrekompensują.

Rok

Rodzaj wydatków

Nakłady

[zł]

Razem

[zł]

1995

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

265 235,10

265 235,10

1996

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

155 394,30

155 394,30

1997

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

243 871,70

243 871,70

1998

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

125 880,70

127 592,70

Remonty kanalizacji deszczowej

1 712,00

1999

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

219 360,70

219 360,70

2000

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

261 753,30

272 384,80

Odszkodowania z tytułu uszkodzeń pojazdów na kanalizacji deszczowej


10 631,50

2001

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

255 278,40

340 511,90

Remonty kanalizacji deszczowej

84 031,80

Odszkodowania z tytułu uszkodzeń pojazdów na kanalizacji deszczowej


1 201,70

2002

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

121 008,90

313 008,50

Remonty kanalizacji deszczowej

149 651,90

Odszkodowania z tytułu uszkodzeń pojazdów na kanalizacji deszczowej

3 689,60

Opłaty za zrzut wód deszczowych do cieków otwartych

38 658,10

2003

Utrzymanie kanalizacji deszczowej

195 726,40

603 643,90

Remonty kanalizacji deszczowej

172 977,40

Odszkodowania z tytułu uszkodzeń pojazdów na kanalizacji deszczowej

1 127,40

Opłaty za zrzut wód deszczowych do cieków otwartych

233 812,70

Tabela IV.4.4.
Zestawienie kosztów utrzymania kanalizacji deszczowej w latach 1995-2003

 

5. Zaopatrzenie w wodę

Stanisław Kasperski

     Zaopatrzenie miasta i okolic w wodę do picia i na potrzeby gospodarcze oparte jest na trzech zakładach wodociągowych.
     Centralny Zakład Wodociągowy zlokalizowany przy ul. Kosynierów Gdyńskich, Roosevelta i Błotnej. Uruchomiony został w 1896 r. Pozwolenie wodnoprawne zezwala na maksymalny pobór wody z 10 studni głębinowych w ilości 400 m3/h i 9200 m3/dobę. Z tej wielkości maksymalne pobory nie przekraczają 300 m3/h, natomiast średniogodzinowe wynoszą 150 m3/h, co stanowi 37,5% maksymalnego godzinowego poboru ustalonego w pozwoleniu wodnoprawnym.
     Ujęcie wody posiada ustanowione decyzją wojewody z 1998 r. strefy ochronne: bezpośrednią i pośrednią zewnętrzną. Głębokość studni wynosi 41-56 m p.p.t. Woda pobierana z tego ujęcia wymaga uzdatniania, głównie w zakresie zmniejszenia zawartości żelaza i manganu, gdyż te zanieczyszczenia powodują przekroczenie barwy i mętności. Przygotowanie wody odbywa się w stacji uzdatniania wchodzącej w skład zakładu.
     Elementami stacji uzdatniania są: 2 wieże napowietrzające, 3 zbiorniki kontaktowe, 4 filtry pospieszne piaskowo-żwirowe otwarte i stacja dezynfekcji wody przy pomocy podchlorynu sodu.
     Skuteczność uzdatniania tych urządzeń to zmniejszenie:
          - zawartości żelaza z 4 do 0,03 mg/dm3,
          - zawartości manganu z 0,7 do 0,02 mg/dm3,
          - zawartości amoniaku z 1,90 do 0,04 mg/dm3,
          - mętności z 3 do 1 mg/dm3,
          - barwy z 20 do 3 mg/dm3.
     Po uzdatnieniu woda dostaje się do zbiornika wody czystej o pojemności 350 m3, skąd pompami II° tłoczona jest do strefy II (wysokiego ciśnienia) obejmującej osiedle Staszica wraz z przyległymi ulicami znajdującymi się na zachodnim wzniesieniu, ograniczonym od wschodu ul. Kosynierów Gdyńskich, od południa Al. Konstytucji 3 Maja, a od północy ul. Żwirową i Długosza.


Zabytkowy budynek Centralnego Zakładu Wodociągowego przy ul. Kosynierów Gdyńskich
fot. Wojciech Jankowiak


Rysunek IV.5.1.
Roczna produkcja wody w Centralnym Zakładzie Wodociągowym w latach 1947-2003 [m3/a]

     Zakład Wodociągowy Kłodawa zlokalizowany jest na terenach wokół wsi Chwalęcice i Kłodawa. Uruchomiony został w 1967 r. Pozwolenie wodnoprawne zezwala na średniodobowy pobór wody z 7 studni głębinowych w ilości 7050 m3/d, a średniodobowe pobory wynoszą obecnie ok. 4500 m3/d, co stanowi 64% udzielonego pozwolenia.
     Ujęcie wody posiada ustanowione decyzją wojewody z 1998 r. strefy ochronne: bezpośrednią i pośrednią zewnętrzną. Głębokość studni wynosi 36-106 m p.p.t. Woda pobierana z ujęcia w Kłodawie wymaga uzdatniania w zakresie zmniejszenia zawartości żelaza i manganu. Przygotowanie wody odbywa się w stacji uzdatniania stanowiącej element zakładu.
     Podstawowe obiekty stacji uzdatniania to: areator ciśnieniowy, 3 filtry pospieszne żwirowo-piaskowe ciśnieniowe i stacja dezynfekcji wody przy pomocy dwutlenku chloru.
     Skuteczność uzdatniania tych urządzeń to zmniejszenie:
          - zawartości żelaza z 1,22 do 0,01 mg/dm3,
          - zawartości manganu z 0,13 do 0,01 mg/dm3
          - zawartości amoniaku z 0,71 do 0,04 mg/dm3,
          - mętności z 3 do 1 mg/dm3,
          - barwy z 30 do 5 mg/dm3.
     Po uzdatnieniu, część wody tłoczonej ze studni przez stacje uzdatniania kierowana jest rurociągiem magistralnym do zbiorników o pojemności 6000 m3 przy ul. Piłsudskiego, pozostała ilość przy pomocy stacji pomp II° tłoczona jest do strefy 4a obejmującej wieś Kłodawa i 4b wieś Chwalęcice.


Rysunek IV.5.2.
Roczna produkcja wody w Zakładzie Wodociągowym Kłodawa w latach 1967-2003 [m3/a]

     Zakład Wodociągowy Siedlice zlokalizowany jest na lewym brzegu Warty, w rejonie ulic Żytniej, Zielnej i Wylotowej, w obrębie wsi Ciecierzyce oraz dzielnicy Siedlice. Uruchomiony został w 1977 r. Pozwolenie wodnoprawne zezwala na średniodobowy pobór wody z 30 studni głębinowych w ilości 23 700 m3/d, a aktualne średniodobowe pobory wynoszą ok. 12 000 m3/d, co stanowi zaledwie ok. 50% ilości określonej w pozwoleniu. Ujęcie wody posiada ustanowione decyzją wojewody z 1999 r. strefy ochronne: bezpośrednią, pośrednią wewnętrzną i pośrednią zewnętrzną. Głębokość studni wynosi 30-57 m p.p.t.
     Woda pobierana z ujęcia wymaga uzdatniania w zakresie zmniejszenia zawartości żelaza i manganu. Przygotowanie wody odbywa się w stacji uzdatniania będącej częścią zakładu. Podstawowe obiekty stacji uzdatniania to: 8 wież napowietrzających, 2 zbiorniki kontaktowe, 8 filtrów pospiesznych piaskowo-żwirowych ciśnieniowych oraz stacja dezynfekcji wody przy pomocy podchlorynu sodu.
     Skuteczność uzdatniania tych urządzeń to zmniejszenie:
          - zawartości żelaza z 2,84 do 0,02 mg/dm3,
          - zawartość manganu z 0,53 do 0,02 mg/dm3,
          - zawartość amoniaku z 0,75 do 0,04 mg/dm3,
          - mętność z 25 do 0 mg/dm3,
          - barwa z 30 do 3 mg/dm3.
      Po uzdatnieniu, woda dostaje się do zbiornika wody czystej o pojemności 6000 m3, skąd pompami II° tłoczona jest do strefy nr 1 (niskiego ciśnienia) obejmującej nisko położoną część miasta (m.in.: Zakanale, Zawarcie i Śródmieście oraz ul. Kostrzyńska, Warszawska, Wyszyńskiego i Kazimierza Wielkiego) oraz przyległe wsie.


Rysunek IV.5.3.
Roczna produkcja wody w Zakładzie Wodociągowym Siedlice w latach 1977-2003 [m3/a]

      Z przedstawionych wykresów obrazujących wielkość produkcji wody z poszczególnych ujęć widać jej drastyczny spadek, jednak od 2001 r. nastąpiło zatrzymanie tej tendencji i dlatego należy liczyć się z faktem, że już w 2004 r. może nastąpić wzrost produkcji. W związku ze zmniejszeniem ilości produkowanej wody, wytworzyła się sytuacja rezerw w studniach, urządzeniach do uzdatniania czy pompowania wody. Rezerwy te umożliwiły zmniejszenie nakładów na odtworzenie ww. urządzeń, jak również zmniejszenie ilości nadgodzin na natychmiastową reakcję w przypadku ich awarii. Powstałe z tego tytułu oszczędności pozwoliły modernizować systemy uzdatniania wody, pompowni oraz jej dystrybucji (sieci wodociągowej).
      W procesie dezynfekcji wody we wszystkich zakładach zrezygnowano z chloru zastępując go podchlorynem sodu lub dwutlenkiem chloru. Ustalono nowe cykle płukania filtrów oraz wymieniono znaczną ilość armatury odcinającej na nowoczesną, ze stuprocentową skutecznością. Przy pomocy ultradźwiękowych przepływomierzy objęto pełnym monitoringiem ilość wody produkowanej, uzdatnionej i przepompowywanej. Zmodernizowano wszystkie pompownie wody, wyposażając silniki w regulatory obrotów, a tym samym znacznie zmniejszając zużycie energii z 0,95 kWh/m3 do 0,74 kWh/m3 oraz awaryjność sieci wodociągowej przez eliminację uderzeń hydraulicznych.
      Pompownie sieciowe zostały wyposażone w radiowy przekaz informacji dotyczących stanu pracy urządzeń do centralnej dyspozytorni, a tym samym znacznie skrócił się czas reakcji na zaistniałe zakłócenia w ich pracy. Sieć wodociągowa podlega ciągłej modernizacji, wymieniono część skorodowanych przewodów żeliwnych, stalowych, rur a-c, zastępując je nowoczesnymi materiałami jak polietylen, PCV oraz żeliwo sferoidalne. Nowobudowane odcinki sieci wodociągowej umożliwiły podłączenie szeregu miejscowości na obrzeżach Gorzowa, są to: Jenin, Łupowo, Wieprzyce, Różanki-Szklarnia, Wojcieszyce, Os. Poznańskie, Łagodzin, Specjalna Strefa Ekonomiczna przy ul. Szczecińskiej.

Rodzaj sieci

Długość sieci wodociągowej

[km]

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

sieć magistralna

42,2

42,2

43,3

43,3

43,3

43,3

45,0

45,0

45,0

45,0

sieć rozdzielcza

118,5

123,6

127,1

142,0

144,1

144,1

158,5

192,0

196,5

218,2

przyłącza

56,4

56,5

58,9

60,2

62,1

62,1

64,6

67,1

68,2

77,4

Razem

217,1

222,3

229,3

245,5

249,5

249,5

268,1

304,1

309,7

340,6

Tabela IV.5.1.
Długość sieci wodociągowej w Gorzowie i jej przyrosty w latach 1994-2003 [km]


Rysunek IV.5.4.
Materiały, z których zbudowana jest sieć wodociągowa [km]


Rysunek IV.5.5.
Okres eksploatacji sieci wodociągowej [%]

      W ramach modernizacji sieci wodociągowej tworzone są tak zwane strefy zasilania. Strefą lub podstrefą nazywamy obszar miasta, wsi lub osiedla zasilany jednym źródłem wody (przewodem wodociągowym lub pompownią) wyposażonym na dopływie wody urządzeniem pomiarowym i utrzymującym stałe ciśnienie. Strefowanie miasta ma na celu bilansowanie wody wtłoczonej do danej strefy z wodą dostarczoną poszczególnym odbiorcom. Wynik tego bilansu informuje nas o wielkości strat, jakie powstają w danej strefie. Gdy wielkość strat mieści się w granicach ustalonej normy, tj. do 15%, uznaje się, że strefa posiada odpowiedni stopień szczelności, w innych przypadkach przystępuje się do analizy, która ma wykazać, co jest przyczyną takiego stanu rzeczy, a w efekcie końcowym do zmniejszenia strat. Z uwagi na różnorodność terminów i częstotliwość odczytów wodomierzy u odbiorców taki bilans wykonuje się raz na rok, a jego analiza trwa kolejne 5-8 miesięcy. Jest to praca bardzo żmudna i pracochłonna, jednak wymiernym efektem są tysiące zaoszczędzonych metrów sześciennych wody. W wyniku tych działań miasto i okolice do 31.12.2003 r. zostało podzielone na 4 podstawowe strefy:
- strefa niskiego ciśnienia - Dolne Miasto,
- strefa wysokiego ciśnienia - Staszica,
- strefa wysokiego ciśnienia Górczyn - Dolinki,
- strefa Chwalęcice z Kłodawą,
oraz podstrefy: Piaski, Pegaz, ZM Ursus, Jenin i Wojcieszyce.
      W planie jest utworzenie kolejnych stref i podstref: Zawarcie i Zakanale wraz z przyległymi miejscowościami.
      Strefowanie miasta ma również dodatkowy aspekt w postaci monitorowania sieci wodociągowej, a tym samym szybszej lokalizacji awarii i awaryjnych wycieków wody. Efektem ujemnym zmniejszenia wielkości produkcji wody jest zjawisko przewymiarowania średnic rurociągów, tak magistralnych, jak i sieci rozdzielczej. Średniodobowa produkcja wody zmniejszyła się z 49 826 m3 w 1989 r. do 18 876 m3 w 2003 r. Taki spadek spowodował gwałtowne zmniejszenie prędkości przepływu wody w rurociągach. Minimalną prędkością wody, która nie powoduje osadzania na dnie przewodów pozostałych w wodzie śladowych ilości zanieczyszczeń jest 1-2 m/s. Poniżej tej prędkości przewody sieci pełnią rolę osadników i każde zwiększenie prędkości powyżej 1 m/s, powoduje zrywanie odłożonych na dnie osadów i przemieszczanie ich do punktów czerpalnych u odbiorcy. Jest to poważna uciążliwość, która występuje po każdorazowym wyłączeniu energii elektrycznej, awarii sieci wodociągowej, jak również innych sytuacjach powodujących zwiększenia prędkości lub zmian kierunku przepływu wody w sieci wodociągowej. Aby wyłapywać sytuacje, gdy ilość osadów jest zbyt duża, laboratorium zakładowe w wytypowanych 136 punktach u odbiorców wody 2 razy w roku pobiera próby wody, a wyniki analiz decydują o wykonywaniu bądź nie, płukania końcówek sieci wodociągowej w celu usunięcia tych osadów. Dodatkowo każda zgłoszona interwencja, tak telefonicznie, jak i w innej formie, powoduje wykonanie dodatkowych prób w miejscach zgłoszeń i podjęcia działań zmierzających do usunięcia przyczyn interwencji.
      Drugim czynnikiem negatywnym jest wzrost ciśnienia w sieci wodociągowej, szczególnie w godzinach nocnych, sprzyja to przeciekom w instalacjach wewnątrz budynków, jak również zwiększa awaryjność sieci wodociągowej. Wyjściowe ciśnienie nastawione na wszystkich stacjach pomp jest obniżone w stosunku do lat poprzednich, jednak mniejsze spadki ciśnienia na odległości powodują, że ciśnienie u odbiorców jest większe niż poprzednio. Jeszcze kilka lat temu odbiorcy wody w Gorzowie skarżyli się na zbyt niskie ciśnienie, dzisiaj twierdzą, że jest za wysokie.
      Najbliższa perspektywa w zaopatrzeniu miasta w wodę to budowa wielu stacji monitoringu jakości wody. Już w 2004 r. PWiK wybuduje w Centralnym Zakładzie Wodociągowym pilotażową stację ciągłego automatycznego monitoringu jakości wody podawanej do sieci. Prowadzone będą badania mętności i twardości wody oraz zawartości chloru wolnego w wodzie.
      Następnym zamierzeniem jest zaplanowana na wiele lat wymiana pomp głębinowych na bezobsługowe, tzn. takie, które bez remontu będą pracowały przez okres 3 lat (dotychczas 6 m-cy). Pompy te będą montowane na rurach ze stali nierdzewnej, których żywotność wydłuży się z 3 do 25 lat.
      Utrzymywanie trzech zakładów wodociągowych, mimo niewielkiego obecnie zapotrzebowania na wodę, również jest jednym z zasadniczych i podstawowych elementów stabilnego zaopatrzenia miasta w wodę. Idealna sytuacja, w jakiej znajduje się Gorzów, posiadający trzy niezależne zakłady wodociągowe, zlokalizowane na różnych źródłach wody, pozwala na pełną ciągłość dostaw wody o odpowiedniej jakości, ilości i ciśnieniu, bez względu na możliwość wystąpienia potencjalnych awarii sieci wodociągowej, zakłóceń w dostawie energii elektrycznej, katastrof ekologicznych, a w dobie terroryzmu wystąpienia również tego zagrożenia. Dzięki takiej organizacji zaopatrzenia miasta w wodę, jak również doświadczonej załodze, przypadki suchych kranów u naszych odbiorców występują niezmiernie rzadko, a jeżeli już, to czas oczekiwania na wodę jest krótki.